Katerina Jaupaj e kuptoi që e vogël se nuk mund t’i hidhte hapat pa menduar për pasojat. Ishte vetëm një vjeç e gjysmë dhe sapo kishte filluar të ecte kur theu këmbën për herë të parë.
Më vonë, mjekët e diagnostikuan me osteogenesis imperfecta, një çrregullim i rrallë gjenetik që ndikon në prodhimin e kolagjenit dhe i bën kockat veçanërisht të brishta. Të njohur shpesh si “fëmijët e qelqtë”, personat me këtë sëmundje përballen me një rrezik të lartë frakturash edhe nga goditje apo lëvizje që për të tjerët do të ishin të zakonshme.
Frika nga dëmtimet e shoqëroi Katerinën gjatë gjithë fëmijërisë. Bashkëmoshatarët, të porositur nga prindërit e saj që të tregoheshin të kujdesshëm, e trajtonin “si princeshë”, kujton ajo.
Rreth klasës së katërt, Katerina filloi të përdorte një karrige me rrota. Por mjeti që duhej t’i jepte më shumë liri në lëvizje u kthye shpejt në një burim tjetër ankthi. Në Patos, qytetin e vogël ku u rrit, ishte e vështirë të gjeje goma apo pjesë këmbimi për karrigen, ndërsa rampat në shkolla, institucione dhe hapësira publike pothuajse nuk ekzistonin. Për aksesueshmërinë, kujton Katerina, “thuajse nuk bëhej fare fjalë”.
Pavarësisht pengesave, Katerina vazhdoi shkollën, u zhvendos në Tiranë dhe shkoi në universitet. Sot në moshën 23-vjeçare, ajo punon në një agjenci publike për promovimin e politikave rinore dhe ndjek studimet master për Punë Sociale. Kryeqyteti i ofroi më shumë mundësi se qyteti ku u rrit, por jo domosdoshmërisht më shumë pavarësi.
Shumë nga barrierat mbetën të njëjta.
Në përpjekje për të garantuar të drejtat e personave me aftësi të kufizuar dhe pjesëmarrjen e tyre të plotë në shoqëri, si dhe për të përafruar legjislacionin shqiptar me atë të Bashkimit Evropian, Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale publikoi më 1 shtator për konsultim publik projektligjin “Për përfshirjen dhe aksesueshmërinë e personave me aftësi të kufizuara”.
Projektligji transpozon në legjislacionin shqiptar Aktin Evropian për Aksesueshmërinë dhe vendos standarde të reja për një gamë të gjerë produktesh dhe shërbimesh, veçanërisht ato digjitale. Ai zgjeron gjithashtu detyrimet e institucioneve shtetërore dhe bizneseve private për t’i bërë produktet dhe shërbimet e tyre të aksesueshme.
Aktivistët e konsiderojnë projektligjin një hap të rëndësishëm drejt standardeve evropiane. Por hendeku mes ambicies së tij dhe realitetit në terren i bën skeptikë: a mund të kalojë Shqipëria te standardet e aksesueshmërisë digjitale, kur ende nuk ka arritur të garantojë aksesin fizik në ndërtesat publike dhe private?
“Është një hap pozitiv, por shumë i vështirë për t’u zbatuar,” tha Suela Lala, drejtuese e Fondacionit “Së Bashku”, duke nënvizuar se në Shqipëri ka ende spitale, qendra shëndetësore, shkolla dhe rrugë të paaksesueshme, ose rampa që nuk përmbushin standardet bazë.
“Të kalosh nga këto mangësi te aksesueshmëria digjitale e bankave, bankomateve, dyqaneve dhe shërbimeve të tjera, publike dhe private, është një kapërcim shumë i madh,” shtoi ajo.
Barrierat fizike dhe institucionale
Sipas Censit të vitit 2023, 6.5 për qind e popullsisë shqiptare mbi pesë vjeç jeton me të paktën një aftësi të kufizuar, të përkufizuar nga INSTAT si pamundësi e plotë në të paktën një nga gjashtë funksionet bazë: shikimi, dëgjimi, ecja, përqendrimi, kujdesi për veten dhe komunikimi.
Aftësia e kufizuar lidhet fort me moshën. Gati 60 për qind e personave të identifikuar nga Censi janë mbi 65 vjeç, ndërsa prevalenca është më e lartë mes grave, 7.2 për qind, krahasuar me 5.9 për qind mes burrave.
Megjithëse personat me aftësi të kufizuara përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë, për shumë prej tyre pjesëmarrja e barabartë në jetën publike vazhdon të pengohet nga barriera fizike dhe institucionale. Legjislacioni kërkon prej vitesh eliminimin e këtyre pengesave, por ndërtesat publike, shkollat, qendrat shëndetësore, rrugët dhe transporti mbeten shpesh të paaksesueshme. Edhe aty ku janë ndërtuar rampa, ato jo gjithmonë përmbushin standardet bazë.
Për Katerina Jaupajn, një dalje e zakonshme nga shtëpia mund të shndërrohet shpejt në një varg pengesash. Sfida mund të nisë te dera e pallatit, nëse godina nuk ka rampë apo ashensor, të vazhdojë në trotuaret e ngushta e të bllokuara dhe të përfundojë përpara shkallëve të një banke, dyqani apo kafeneje ku ajo nuk mund të hyjë pa ndihmën e dikujt tjetër.
“Mund të nisë që nga pallati ku banon. Mund të mos ketë rampë dhe të mos kesh mundësi të dalësh vetë nga shtëpia. Pastaj vazhdon me rrugën, bankën, dyqanin e kështu me radhë,” tha 23-vjeçarja, e cila studion për master në Punë Sociale. “Edhe për të pirë një kafe, shpesh nuk mund të shkosh vetë. Duhet të kesh gjithmonë një shoqërues.”
Në Tiranë, trotuaret e zëna nga ndërtimet apo pengesa të tjera e detyrojnë shpesh Jaupajn të lëvizë me karrigen me rrota në të njëjtën hapësirë me makinat.
“Dhe aty, normalisht, rrezikon,” tha ajo.
Jaupaj e ka provuar edhe një realitet tjetër gjatë një periudhe që jetoi në Gjermani, ku infrastruktura e përshtatur, sipas saj, i dha mundësi të ishte shumë më pak e varur nga ndihma e të tjerëve. Ndryshimi ishte veçanërisht i dukshëm në transportin publik.
“Në Gjermani, autobusët dhe metrotë janë të përshtatura. Edhe nëse një person është vetëm, mund të lëvizë,” tha ajo. “Diferenca është shumë e madhe,” shtoi Jaupaj.
Të njëjtin hendek sheh dhe Suela Lala, drejtuese e Fondacionit “Së Bashku”. Sipas saj, problemi kryesor nuk qëndron te mungesa e legjislacionit, por te dështimi për ta zbatuar atë, ndërsa vë re se, edhe vetë Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale pranon se një pjesë e institucioneve në varësi të saj vazhdojnë të jenë të paaksesueshme për personat me aftësi të kufizuara.
Ajo e cilëson ligjin ekzistues një “dështim total”, pasi më shumë se një dekadë pas miratimit, ndryshimet në terren mbeten të pakëta.
“Kur flasim për aksesueshmëri, shumica e njerëzve dhe institucioneve kuptojnë vetëm atë rampën në hyrje,” tha ajo. “Nuk kuptojnë elementët për personat që nuk shikojnë, mënyrën si mobilohet dhe organizohet mjedisi, tualetet e aksesueshme apo ndriçimin.”
Për të kapërcyer këtë hendek mes ligjit dhe realitetit, organizatat e personave me aftësi të kufizuara kanë kërkuar ngritjen e një agjencie kombëtare që të monitorojë zbatimin e standardeve, të vendosë sanksione, por edhe të informojë institucionet shtetërore dhe subjektet private mbi detyrimet e tyre. Sipas saj, mangësitë shpesh dëshmojnë jo vetëm mungesë zbatimi, por edhe moskuptim të vetë konceptit të aksesueshmërisë.
Projektligji i ri synon të zëvendësojë ligjin nr. 93/2014 “Për përfshirjen dhe aksesueshmërinë e personave me aftësi të kufizuara”, duke zgjeruar ndjeshëm detyrimet, veçanërisht për bizneset dhe ofruesit e shërbimeve.
Ndryshimi kryesor është kalimi nga një kuadër i përqendruar kryesisht te mbështetja e personave me aftësi të kufizuara, drejt vendosjes së standardeve të detyrueshme për produkte dhe shërbime, në përputhje me Aktin Evropian të Aksesueshmërisë.
Në praktikë, kërkesat e reja do të prekin një gamë të gjerë produktesh teknologjike – nga kompjuterët, telefonat inteligjentë dhe pajisjet elektronike te bankomatet, terminalet e pagesave, makinat e biletave dhe kioskat elektronike. Detyrime të ngjashme vendosen për shërbimet bankare, transportin, komunikimet elektronike, mediat audiovizive, librat elektronikë, tregtinë online dhe shërbime të tjera digjitale.
Risia është se përgjegjësia nuk mbetet vetëm te institucionet publike. Prodhuesit, importuesit, distributorët dhe ofruesit privatë të shërbimeve duhet të sigurojnë aksesueshmërinë përgjatë gjithë ciklit të produktit ose shërbimit – nga projektimi dhe prodhimi deri te hedhja në treg dhe përdorimi nga konsumatori. Projektligji parashikon gjithashtu rregulla të reja për aksesueshmërinë në prokurimet publike dhe mundësinë e tërheqjes nga tregu të mallrave që nuk përmbushin kërkesat.
“Projektligji përbën një hap të rëndësishëm përpara,” thotë Blerta Cani, drejtuese e Fondacionit Shqiptar për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara. (ADRF), ndërsa shtoi se ndryshe nga ligji aktual ai vendos detyrime konkrete për aksesueshmërinë e mallrave dhe shërbimeve dhe e shtrin më qartë këtë përgjegjësi edhe te sektori privat, nga bankat dhe bankomatet te tregtia elektronike, transporti dhe komunikimet. “Sfida kryesore mbetet kalimi nga parimet në zbatim,” shtoi ajo.
Një tjetër ndryshim lidhet me kontrollin dhe sanksionet. Mbikëqyrja ndahet mes disa ministrive dhe institucioneve rregullatore, përfshirë Bankën e Shqipërisë, AKEP-in dhe AMA-n. Projektligji zgjeron gjithashtu konceptin e jetesës së pavarur, duke parashikuar asistencë personale, vendimmarrje të mbështetur dhe financim për mjete ndihmëse. Personit me aftësi të kufizuara i njihet një rol më i madh në zgjedhjen dhe menaxhimin e mbështetjes që merr, përfshirë zgjedhjen dhe udhëzimin e ndihmësit personal.
Sistemi i ri parashikon shqyrtimin e ankesave, kontrolle periodike dhe masa korrigjuese, ndërsa gjobat mund të arrijnë deri në 5 milionë lekë ose në 0.1 për qind të xhiros vjetore për shoqëritë tregtare.
“Kjo qasje shfrytëzon ekspertizën e institucioneve sektoriale, por kërkon koordinim të fortë, kapacitete teknike dhe një mekanizëm të thjeshtë e të aksesueshëm për paraqitjen e ankesave,” tha Cani.
Ajo shtoi se masat konkrete të gjobave, afatet që do t’u lihen operatorëve për korrigjimin e shkeljeve dhe raportimi publik mbi kontrollet duhet të përcaktohen qartë, në mënyrë që ligji të zbatohet njësoj nga institucionet e ndryshme.
Edhe sistemi i vlerësimit për personat me aftësi të kufizuar ndryshon drejt një qasjeje multidisiplinare, ku nuk merret parasysh vetëm gjendja shëndetësore e individit, por edhe barrierat sociale dhe mjedisore që kufizojnë pjesëmarrjen e tij. Institucionet qendrore dhe vendore ngarkohen të planifikojnë gradualisht fonde për eliminimin e pengesave në shërbimet publike, ndërsa personave me aftësi të kufizuara dhe organizatave të tyre u forcohet roli në konsultimin dhe monitorimin e politikave.
“Standardet specifike dhe një pjesë e procedurave do të përcaktohen me akte nënligjore brenda 18 muajve,” shpjegoi Cani. “Prandaj është e rëndësishme që këto akte të hartohen në kohë dhe me pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të personave me aftësi të kufizuara dhe organizatave të tyre,” shtoi ajo.
Projektligji për aksesueshmërinë vjen në kohën kur Shqipëria ka përshpejtuar përafrimin e legjislacionit vendas me direktivat dhe standardet e Bashkimit Evropian, si pjesë e negociatave të anëtarësimit. Ritmi i ri po sjell standarde më të larta në legjislacion, por njëkohësisht po ngre pikëpyetje mbi kostot dhe kapacitetet e vendit për t’i zbatuar ato në praktikë.
Gledis Gjipali, drejtor ekzekutiv i Lëvizjes Europiane në Shqipëri (EMA), vlerëson se presioni për të përmbushur afatet e negociatave nuk është shoqëruar me të njëjtin intensitet nga debati mbi faturën financiare që përafrimi do të ketë për shtetin, bizneset dhe qytetarët.
“Procesi po zhvillohet kryesisht nën presionin e afateve për përafrimin formal të legjislacionit, ndërsa debati publik dhe vlerësimet e konsoliduara mbi kostot e këtij procesi për institucionet, biznesin dhe qytetarët mbeten shumë të kufizuara,” tha Gjipali.
Sipas tij, analizat e ndikimit dhe përllogaritjet financiare që shoqërojnë ligjet e reja shpesh mungojnë ose nuk arrijnë të pasqyrojnë plotësisht investimet që do të kërkohen në infrastrukturë, burime njerëzore dhe përshtatjen e bizneseve.
“Rreziku është që shpejtësia e miratimit të ligjeve të mbizotërojë ndaj kapacitetit për zbatimin e tyre real,” shtoi Gjipali. “Përmbushja e standardeve të BE-së kërkon jo vetëm legjislacion të harmonizuar, por edhe mjete financiare, institucione funksionale dhe kohë të mjaftueshme përshtatjeje”, theksoi ai.
Projektligji i ri për aksesueshmërinë e personave me aftësi të kufizuara e vendos këtë dilemë në terma konkretë. Ai synon të sjellë në legjislacionin shqiptar kërkesat e Aktit Evropian për Aksesueshmërinë, duke vendosur detyrime të reja për institucionet publike dhe një gamë të gjerë operatorësh privatë. Por ndërsa standardet që duhet të arrihen janë përcaktuar, fatura e zbatimit mbetet e paqartë.
Një prej sektorëve që pritet të preket drejtpërdrejt është ai bankar, ku kërkesat e reja shtrihen nga bankomatet te shërbimet dhe kanalet digjitale. Por ndërsa projektligji është ende në konsultim, bankat nuk kanë një përllogaritje të kostos së përshtatjes.
Spiro Brumbulli, sekretar i përgjithshëm i Shoqatës Shqiptare të Bankave, tha për BIRN se sektori është ende duke shqyrtuar kërkesat e projektligjit.
“Jemi në fazën e shqyrtimit dhe diskutimit me bankat,” theksoi ai.
Blerta Cani vëren se relacioni që shoqëron projektligjin e pranon nevojën për financim, por nuk tregon se sa do të kushtojë zbatimi. “Projektligji e pranon se zbatimi do të kërkojë financim dhe parashikon mbështetje nga Buxheti i Shtetit dhe planifikim në programet buxhetore afatmesme, por në relacionin e publikuar nuk paraqitet shifra e kostos totale,” tha ajo, ndërsa shtoi se dokumenti thotë se kostot janë përllogaritur në Raportin e Vlerësimit të Ndikimit. “Në fund suksesi i ligjit do të varet nga aktet nënligjore, buxheti dhe monitorimi i vazhdueshëm”, përfundoi Cani./ BIRN
Artikuj te sugjeruar
AKTUALITET
16 September08:29
Kartat e kreditit në stanjacion/ Vetëm 0.2% rritje gjatë 2026, pagesat me kartë rriten 14%
Ndërkohë që pagesat me kartë po shënojnë rritje të lartë prej disa vitesh radhazi, produkti kartave të kreditit n...
AKTUALITET
16 September08:02
Pagat ndryshojnë strukturë/ Gati gjysma e të punësuarve marrin mbi 75 mijë lekë në muaj
Një e katërta e të punësuarve që derdhin kontributin e parë me pagë deri në 50 mijë lekë në muaj, nd&eu...
AKTUALITET
16 September07:34
Misioni sekret më 1943, si u kthye në të dënuar me vdekje Kostaq Stefa, njeriu që shpëtoi 30 amerikanë!
Kostaq Stefa, një intelektual i formuar në një prej institucioneve më të rëndësishme të arsimit shqiptar, pedagog, njo...
AKTUALITET
16 September07:26
Alternime kthjellimesh dhe vranësirash, njihuni me parashikimin e motit për sot! Ja temperaturat
Ditën e sotme vendi ynë pritet të ndikohet nga kushte atmosferike relativisht të qëndrueshme, ndërsa moti do të karakterizo...
AKTUALITET
16 September07:24
“Kam nëntë fëmijë”/ Telegrami i gruas së Abaz Kupit drejtuar kryeministrit Shefqet Vërlaci: Mos na internoni për qëndrimet e tim shoqi
Në verën e vitit 1939, vetëm pak muaj pas pushtimit italian të Shqipërisë, Hava Kupi, bashkëshortja e Abaz Kupit, i drejtoh...
AKTUALITET
16 September07:20
Ujësjellësit përmirësojnë financat, por 53% e shoqërive nuk mbulojnë kostot operative
Sektori i ujësjellës-kanalizimeve ka përmirësuar treguesit financiarë gjatë vitit 2025, me rritje të aftësisë p&e...
AKTUALITET
15 September23:42
Shkatërrohet banda e shqiptarëve, dyshohet për të paktën 40 grabitje në banesa
Katër shqiptarë janë arrestuar në Itali, pasi dyshohen se janë pjesë e një grupi kriminal që ka kryer të paktë...
AKTUALITET
15 September21:07
Trafiku i drogës në Shqipëri? DASH: Organizatat e krimit kanë lidhje me kartelet
Drejtësia shqiptare ishte një nga çështjet e trajtuara në Kongresin amerikan. Joe Wilson ngriti shqetësime mbi korrupsionin, kri...
AKTUALITET
15 September20:50
Sekuestrohen 20 kg drogë në Austri, dy të arrestuar, mes tyre një shqiptar
Policia austriake ka arrestuar dy persona të dyshuar për trafik droge në Vjenë, një 32-vjeçar austriak dhe një 37-vje&ccedi...
AKTUALITET
15 September20:10
“Me ç’fytyrë pushtetit i ngjitesh?”/ Protestuesit ironizojnë Ramën me pankarta në ditën e 108-të
Protesta e 108-të kundër qeverisë së Edi Ramës është shoqëruar edhe këtë herë me pankarta me mesazhe iron...
