Ilir Meta ka reaguar përmes një postimi në Facebook lidhur me konfliktin mes GJKKO dhe Dhomës Kombëtare të Avokatisë, duke pr...
BOTA
26 dhjetor 1898/ Historia e shkencës: Marie Kyri zbuloi një substancë të çuditshme radioaktive që në fund do ta vriste
PiranjatPërditësimi i fundit 27 December 2025, 10:06
Shkencëtarët në Paris zbuluan dy substanca të reja me radioaktivitet jashtëzakonisht të lartë. Ky zbulim u solli Çmimin Nobel në Fizikë, por në fund do t'i kushtonte jetën njërës prej tyre.
Në këtë ditë, kimistët zbuluan një substancë 900 herë më radioaktive se uraniumi. Kërkimet e tyre çuan në përparime të papara mjekësore dhe famë botërore, por do të shkaktonin edhe vdekjen e njërës prej tyre.
Marie Kyri ishte studente e mjekësisë në Sorbonë, një universitet në Paris, kur vendosi të studionte fushën e re të rrezatimit për tezën e saj. Në vitin 1895, Vilhelm Rëntgen zbuloi "rrezet Rëntgen", që më vonë u quajtën rreze X. Një vit më pas, Henri Bekerel zbuloi rastësisht se rrezet shumë më të dobëta të lëshuara nga kripërat e uraniumit errësonin pllakat fotografike ashtu si drita, edhe pa praninë e dritës.
Kyri kuptoi se nuk kishte nevojë të lexonte shumë studime të mëparshme për këtë fushë të re përpara se të fillonte punën eksperimentale, sipas Institutit Amerikan të Fizikës. Bashkëshorti i saj, Pier, i gjeti një hapësirë pune në një depo të vjetër, të lagësht dhe të mbushur me pajisje në institucionin e tij, Shkolla Bashkiake e Fizikës dhe Kimisë Industriale në Paris. Ai u magjeps aq shumë nga kërkimet e saj, sa la mënjanë punën e tij për t'u përqendruar te puna e saj.
Një pajisje kyçe në kërkimet e Marie Kyrisë ishte elektrometri piezoelektrik prej kuarci. Kjo pajisje, e shpikur nga kunati i saj Zhak Kyri, maste rrymat e dobëta elektrike të prodhuara nga radioaktiviteti.
"Në vend që t'i përdorja këto trupa për të vepruar mbi pllakat fotografike, preferova të përcaktoja intensitetin e rrezatimit duke matur përçueshmërinë e ajrit të ekspozuar ndaj rrezeve," shkroi Kyri në një artikull të vitit 1904 për revistën Century.
Depoja e lagësht ndikonte te rezultatet e saj, por ajo arriti të zbulojë se intensiteti i rrezatimit varej nga përqendrimi i uraniumit në mineralet që studionte. Ajo hamendësoi se diçka e brendshme në strukturën atomike të uraniumit duhej të ishte shkaku.
Duke punuar me bashkëshortin Pier dhe Gustav Bémont, drejtues i kimisë në Shkollën e Lartë të Fizikës dhe Kimisë Industriale të Parisit, ata nisën të studionin uranininitin, një mineral i zi i pasur me uranium, që shpesh gjendet pranë depozitave të argjendit.
Kyri vuri re se ky mineral ishte shumë më radioaktiv se vetë minerali i uraniumit.
"Si mund të ishte një mineral, që përmbante shumë substanca të cilat i kisha provuar si joaktive, më aktiv se vetë substancat aktive prej të cilave përbëhej? Përgjigjja më erdhi menjëherë: minerali duhet të përmbajë një substancë më radioaktive se uraniumi dhe toriumi, dhe kjo substancë duhet të jetë një element kimik ende i panjohur," shkroi Marie Kyri në Century në vitin 1903.
Marie Kyri arriti në përfundimin se kjo substancë misterioze ekzistonte në sasi shumë të vogla, por kishte një nivel jashtëzakonisht të lartë të asaj që ajo e quajti "radioaktivitet". Treshja vendosi të ndante uraninitin, i cili mund të përmbajë deri në 30 minerale, në pjesët përbërëse për të identifikuar substancën radioaktive. Ata përdorën spektrin e dritës së substancave të ndryshme për të izoluar dhe identifikuar përbërësit.
Në korrik, ata identifikuan një mineral që ishte rreth 60 herë më radioaktiv se uraniumi, të cilin e quajtën polonium. Me 21 dhjetor, zbuluan një tjetër, radiumin, që ishte 900 herë më radioaktiv se uraniumi. Të dyja substancat e reja u përshkruan gjatë një ligjërate në Akademinë Franceze të Shkencave më 26 dhjetor.
Familja Kyri vazhdoi t'i izolonte këta elementë radioaktivë gjatë viteve në vijim, duke punuar në një barakë me ajrim të dobët në oborr, përballë depos origjinale.
Kërkimet e tyre mbi rrezatimin u sollën Kyrive dhe Bekerelit Çmimin Nobel në Fizikë në vitin 1903. (Mari fillimisht rrezikoi të lihej jashtë, por e mori çmimin vetëm pasi Pier këmbënguli që komisioni të vlerësonte punën e saj.) Mari fitoi një tjetër Çmim Nobel në vitin 1911, këtë herë në kimi, për punën e saj mbi radiumin.
Pier vdiq në vitin 1906 pasi u përplas nga një karrocë me kuaj, por Mari vazhdoi të promovojë përdorimin e rrezeve X në mjekësi, përfshirë zhvillimin e mjeteve që ofronin rreze X të lëvizshme për ushtarët gjatë Luftës së Parë Botërore. Ajo vuri re gjithashtu se radiumi shkatërronte qelizat e sëmura më shpejt se ato të shëndetshme, një parim që më vonë frymëzoi zhvillimin e radioterapisë për trajtimin e kancerit.
Radiumi shkaktoi sëmundje të shpeshta nga rrezatimi dhe djegie te të dy Kyrive. Ekspozimi ndaj rrezatimit ka shumë gjasa ta ketë vrarë Marinë; ajo vdiq në vitin 1934, në moshën 66 vjeçe, nga anemia aplastike, një lloj leuçemie që mund të shkaktohet nga dëmtimi i palcës së kockave nga rrezatimi. Fletorja që ajo përdori për të dokumentuar zbulimin e vitit 1898 është ende radioaktive dhe ruhet në një kuti plumbi.
