Nënkryetari i PD-së, Belind Këlliçi ka folur mbrëmjen e sotme lidhur vizitën e kryedemokratit Sali Berisha në Shtetet e B...
BOTA
SHBA forcon dominimin në AI, çipat dhe infrastruktura kompjuterike kthehen në armë gjeopolitike
PiranjatPërditësimi i fundit 4 Shtator 2026, 09:10
Financial Times- Gjeografia e inteligjencës artificiale është kryesisht e thjeshtë: SHBA-ja dhe Kina kontrollojnë rreth 90 për qind të të gjithë kapacitetit kompjuterik, 90 për qind të të gjitha investimeve dhe 90 për qind të të gjitha modeleve themelore të rëndësishme. Por ekziston një pjesë e garës së AI-së që ende duket vërtet shumëpolare: qendrat e të dhënave.
Ka një arsye të qartë për këtë. Duhen burime të jashtëzakonshme dhe vite përpjekjesh për të ndërtuar kampionë kombëtarë si OpenAI dhe Nvidia. Por çdo vend që ka mjaftueshëm tokë, kapital dhe energji elektrike mund të ndërtojë një qendër të dhënash. Kjo është arsyeja pse vendet që mezi shfaqen në vijën e nisjes në pjesë të tjera të AI-së duken si pretendentë shumë më të mëdhenj këtu.
Emiratet e Bashkuara Arabe po planifikojnë një kampus masiv AI prej pesë gigavatësh, përqendrimi më i madh i infrastrukturës së AI-së jashtë SHBA-së. India ka mbledhur 45,000 GPU si pjesë e programit të saj kombëtar për AI dhe po subvencionon përdorimin e tyre brenda vendit. BE-ja, Arabia Saudite dhe Japonia kanë mobilizuar të gjitha miliarda dollarë për të pritur gigafabrika të AI-së.
Kur bëhet fjalë për shndërrimin e energjisë elektrike në inteligjencë, harta fillon të duket shumë më pak e pabarabartë. Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, në vitin 2024 SHBA-ja përbënte 45 për qind të konsumit global të energjisë elektrike nga qendrat e të dhënave, Kina 25 për qind dhe Evropa 15 për qind.
Qeveritë besojnë qartësisht se po blejnë më shumë sesa thjesht kapacitet serverësh. Brukseli thotë se këto investime do të avancojnë “autonominë teknologjike” të Evropës, ndërsa India i ka përshkruar blerjet e saj si pjesë të përpjekjes për të ndërtuar “sovranitet teknologjik përgjatë gjithë zinxhirit të vlerës së AI-së”. Nvidia po e promovon hapur veten si partnere të qeverive që duan të ndërtojnë AI sovrane.
Megjithatë, qendrat e të dhënave nuk përbëjnë aftësi sovrane në AI. Vendet mund të presin objekte, por shpërndarja e pajisjeve nuk është e barabartë me decentralizimin e pushtetit. Përkundrazi, gara për t’i pritur këto qendra po i jep SHBA-së një mundësi për ta shndërruar avantazhin e saj në çipat e avancuar në një sistem rreshtimi gjeopolitik, përpara se Kina të mund të ofrojë një alternativë konkurruese.
Emiratet e Bashkuara Arabe ofrojnë pamjen më të qartë të asaj që mund të vijë. Më 10 korrik, Departamenti amerikan i Tregtisë përmirësoi statusin e vendit sipas rregullave amerikane të eksportit, duke e vendosur atë në të njëjtin nivel me aleatët e NATO-s dhe miratoi që dy kompani të lidhura me shtetin, G42 dhe Core42, të marrin pajisje të avancuara pa licenca individuale.
Por është domethënëse ajo që nënkupton në praktikë ky trajtim preferencial. Aksesi është i përkohshëm. Kompanitë e ruajnë këtë status vetëm për 270 ditë, përveç nëse “bëhen kompani amerikane”. Emiratet duhet të heqin pajisjet kineze nga sistemet e tyre. Peng Xiao, CEO i G42, ka thënë se vendimi për të ndërprerë lidhjet “nuk ishte i lehtë” dhe se kompania në thelb u detyrua të zgjidhte një krah.
Qendrat e të dhënave nuk garantojnë autonomi strategjike aq sa ofrojnë një marrëveshje strategjike: akses në kapacitetin kompjuterik më të avancuar në këmbim të rreshtimit gjeopolitik. Abu Dhabi sjell kapital të jashtëzakonshëm dhe lidhje në fushën e mbrojtjes. Jo shumë vende kanë kaq shumë ndikim në Uashington. Të tjerat do të duhet të presin në radhë për kapacitetin kompjuterik amerikan.
Infrastruktura e kapacitetit kompjuterik është një nga fushat e fundit ku SHBA-ja gëzon një avantazh të qartë dhe kryesisht të pakontestuar në AI. Modelet kineze pothuajse e kanë zhdukur diferencën në performancë me sistemet amerikane. Por ndërsa Kina ka bërë përparim të jashtëzakonshëm në kërkimet shkencore, aplikacionet dhe efikasitetin algoritmik, ajo mbetet më e dobët në nivelin e harduerit — GPU-të. Më e rëndësishmja, Kinës i mungon një zëvendësues i pranuar globalisht për ekosistemin e harduerit dhe softuerit të përqendruar rreth Nvidia-s, i cili është bërë arkitektura standarde e AI-së moderne.
Brazili së fundmi njoftoi dy projekte të mëdha kombëtare për kompjuterikën e AI-së: njëri që përfshin Huawei dhe iFlytek të Kinës dhe tjetri Nvidia-n, duke sugjeruar se konkurrenca mund të jetë duke mbërritur. Çipat Ascend të Huawei-t po përmirësohen, por kompania është ende shumë larg eksportimit të gigafabrikave të bazuara në Ascend, të cilat blerësit t’i konsiderojnë të barasvlershme me sistemin amerikan. Sapo një vend investon miliarda për të zgjeruar kapacitetin kompjuterik të organizuar rreth harduerit të Nvidia-s, është e vështirë të zëvendësohet kjo bazë e instaluar. SHBA-së nuk i duhet që avantazhi i saj në GPU të zgjasë përgjithmonë; i duhet vetëm të zgjasë mjaftueshëm për ta bërë shumë të kushtueshme për të gjithë ata që ndërtojnë mbi të që të kalojnë në anën tjetër.
Precedenti është arkitektura hekurudhore e Perandorisë Britanike. Shinat u përhapën nëpër hartë, por ato ndërtuan një sistem tregtar të përqendruar rreth Britanisë. Zgjerimi i AI-së ndjek një logjikë të ngjashme: qendrat e të dhënave ndodhen në territore sovrane, por rrjeti që ato formojnë është amerikan.
Vendet pritëse po marrin kapacitet operacional, por jo autonomi strategjike. Ato nuk do të dalin domosdoshmërisht si fuqi të pavarura të AI-së, megjithëse mund të bëhen lokacione të rëndësishme brenda një sistemi amerikan. Autonomia do të mbetet e paarritshme. Ajo që duket si një aftësi sovrane e decentralizuar në AI mund të përfundojë duke centralizuar ndikimin gjeopolitik të SHBA-së.
