VIDEO/ Si dhe pse dështoi megaprojekti prej 9 trilionë dollarësh i Arabisë Saudite. Mbi 50 miliardë dollarë të varrosur në shkretëtirë

Më shumë se 50 miliardë dollarë janë shpenzuar tashmë për të transformuar një hapësirë të gjerë shkretëtire në Arabinë Saudite në një qytet që dukej sikur kishte dalë drejtpërdrejt nga një film fantastiko-shkencor.

Por sot, vizioni madhështor i Neom, një nga projektet më ikonike të Princit të Kurorës Mohammed bin Salman, është praktikisht i bllokuar, me struktura masive që kanë mbetur të papërfunduara. Ndërkohë, Riadi po shpenzon miliarda dollarë jo për t'i përshpejtuar projektet, por për të mbyllur kontratat ekzistuese.

Pamja e paraqitur nga Wall Street Journal është ajo e një megaprojekti, ambiciet e të cilit janë përplasur me kufizimet financiare dhe vështirësitë e ndërtimit. Plani futuristik, i paraqitur si simbol i tranzicionit të Arabisë Saudite drejt një ekonomie përtej naftës, tani po përballet me shkurtime drastike dhe një rishikim të elementeve të tij bazë.

“The Line” që la pas një hendek gjigant në shkretëtirë

Në zemër të Neom ishte The Line, ndoshta projekti urban më ambicioz i zbuluar ndonjëherë: dy rrokaqiej paralelë, secili rreth 500 metra i lartë, që do të shtriheshin për rreth 170 kilometra nëpër shkretëtirë dhe do të strehonin miliona banorë.

Për vite me radhë, projekti u paraqit si modeli i qytetit të së ardhmes, pa makina dhe rrugë konvencionale, me sisteme të avancuara transporti dhe teknologji të inteligjencës artificiale. Megjithatë, realiteti i ndërtimit doli të ishte shumë ndryshe.

Sipas Wall Street Journal, në fillim të vitit 2025, ekipet ende po përgatiteshin për të nisur ndërtimin vertikal të seksionit të parë, pasi ishin shpenzuar tashmë miliarda dollarë për një nga operacionet më të mëdha të gërmimit të ndërmarra ndonjëherë.

Megjithatë, deri në vjeshtë, puna pothuajse ishte ndalur.

Sot, erërat po e mbulojnë gradualisht me rërë një hendek të gjerë rreth 140 kilometra të gjatë, i cili u krijua për sistemin e transportit të shpejtë të qytetit. Ndërkohë, komplekset e punëtorëve që dikur ishin plot aktivitet janë shndërruar, sipas ish-drejtuesve të projektit, në “qytete fantazmë” të vogla.

Një plan që mund të kushtojë 8.8 trilionë dollarë

Problemi kryesor ishte kostoja. Dokumentet e brendshme të publikuara nga Wall Street Journal treguan se zhvillimi i plotë i Neom deri në vitin 2080 mund të kërkonte shpenzime kapitale prej 8.8 trilionë dollarësh, më shumë se 25 herë buxheti vjetor i Arabisë Saudite.

Vetëm faza e parë, deri në vitin 2035, u vlerësua në rreth 370 miliardë dollarë.

Një auditim i brendshëm kishte gjetur madje, sipas gazetës, “tregues të manipulimit të qëllimshëm” të të dhënave financiare nga disa drejtues të projektit.

Një zëdhënës i Neom e kishte hedhur poshtë interpretimin e Wall Street Journal, duke argumentuar se gazeta kishte paraqitur në mënyrë të gabuar të dhënat dhe se rregullimet e kostove dhe afateve janë praktikë e zakonshme në projekte të kësaj shkalle.

Problemi për Riadin është se Neom nuk është ambicia e vetme e kushtueshme e Vizionit 2030. Vlera totale e projekteve të planifikuara kishte arritur në triliona dollarë, ndërsa buxheti vjetor i shtetit është rreth 300 miliardë dollarë.

Mjaft me ski në shkretëtirë

Tërheqja nuk u kufizua vetëm te The Line. Në mars, Arabia Saudite anuloi dy kontrata të mëdha ndërtimi për Trojena-n, resortin futuristik malor me vlerë 38 miliardë dollarë, i cili do të përfshinte edhe resortin e parë të skive në ajër të hapur në Gjirin Persik.

Plani ishte jashtëzakonisht ambicioz: uji i desalinuar do të pompohej në male për të krijuar një liqen artificial rreth 3.2 kilometra të gjatë dhe më pas do të përdorej për prodhimin e borës. Kompania italiane Webuild njoftoi se kontrata e saj prej 5 miliardë dollarësh për ndërtimin e digës masive të Trojena-s ishte anuluar, ndërsa ishte ndërprerë gjithashtu edhe një kontratë për furnizimin me çelik. Diga ishte tashmë rreth 30 për qind e përfunduar.

Zhvillimi ka lënë pas struktura të mëdha prej metali dhe betoni, të papërfunduara në malet pranë kufirit me Jordaninë. Kostoja e Trojena-s ishte dyfishuar brenda dy vitesh, duke arritur në 38 miliardë dollarë, sipas dokumenteve të Neom.

Ishulli 4 miliardë dollarësh që u mbyll pas festës spektakolare

Edhe më domethënës është rasti i Sindalah, resortit ishullor ultra-luksoz të Neom. Në tetor 2024, u mbajt një festë spektakolare hapjeje me të ftuar të famshëm, përfshirë Will Smith dhe Alicia Keys. Imazhi i përcjellë ishte se zona e parë e madhe turistike e Neom ishte bërë realitet.

Por, sipas Wall Street Journal, përfundimi i nxituar i projektit kishte lënë hotelet me probleme serioze strukturore, të cilat do të kërkonin qindra miliona dollarë për t'u riparuar.

Disa muaj më vonë, projekti, i cili kushtoi rreth 4 miliardë dollarë, u pezullua. Stafi i restorantit luksoz paketoi gotat e kristalta Baccarat dhe karriget e shtrenjta për t'i ruajtur, ndërsa, sipas një ish-punonjësi, më shumë se 20 kilogramë havjar beluga u hodhën në plehra.

Riadi tani po paguan për të ndaluar projektet

Ndryshimi i drejtimit tani ka ardhur me një kosto të madhe financiare në vetvete.

Arabia Saudite jo vetëm që duhet të menaxhojë më shumë se 50 miliardë dollarët e derdhur tashmë në Neom, por gjithashtu duhet të paguajë kontraktorët dhe furnizuesit për punën e kryer, si dhe kompensimet për ndërprerjen e parakohshme të kontratave.

Kjo situatë është tregues i një presioni më të gjerë fiskal. Fondi i Investimeve Publike (PIF) në pronësi të shtetit, i cili administron asete me vlerë rreth 1 trilion dollarë dhe financon pjesën më të madhe të Vizionit 2030, ka shkurtuar shpenzimet dhe punësimet në disa fusha, ndërsa ka kërkuar kapital shtesë nga investitorët vendas.

Vetë qeveria saudite e ka bërë të qartë se nuk e konsideron dështim anulimin e projekteve që nuk janë më ekonomikisht të qëndrueshme. Ministri i Financave, Mohammed al-Jadaan, kishte deklaruar se nëse një projekt duhet të rregullohet, shtyhet apo edhe anulohet, qeveria do ta bëjë këtë “pa hezitim”.

Vizioni 2030 nuk është vetëm Neom

Tërheqja nga Neom nuk do të thotë se plani i përgjithshëm i diversifikimit ekonomik të Arabisë Saudite është braktisur.

 

Riadi ka arritur realisht disa ndryshime të rëndësishme. Shpenzimet për turizmin vendas dhe argëtimin janë rritur, kinematë dhe parqet tematike janë hapur në të gjithë vendin, ndërsa metroja e Riadit po operon me një nivel të lartë trafiku pasagjerësh. Miliona gra kanë hyrë në tregun e punës dhe sektori jo-naftës i ekonomisë tani përbën më shumë se gjysmën e PBB-së.

Në të njëjtën kohë, Arabia Saudite ka përpara dy ngjarje të rëndësishme ndërkombëtare që nuk ka gjasa të shtyhen: Expo 2030 dhe Kupa e Botës FIFA 2034. Vetëm infrastruktura përkatëse pritet të kushtojë dhjetëra miliarda dollarë.

Kjo do të thotë se problemi kryesor nuk është se Arabia Saudite ka ndaluar së investuari. Problemi është se tani po i kërkohet të zgjedhë se cilat nga ambiciet e saj të mëdha mund t'i financojë realisht.

Nga simbol i së ardhmes në monument të teprimit

Kur zbuloi Neom-in, Mohammed bin Salman synonte të krijonte më shumë se thjesht një qytet të ri. Ai donte një simbol global të Arabisë së re Saudite: të përparuar teknologjikisht, gjithnjë e më të pavarur nga të ardhurat e naftës dhe të aftë për të konkurruar me Dubain, Abu Dhabin dhe qendrat më të mëdha financiare në botë.

Realiteti ka rezultuar shumë më i thjeshtë. Qyteti i planifikuar prej 170 kilometrash është zvogëluar në mënyrë dramatike, gërmimet e mëdha mbeten të zbrazëta, kantieret e ndërtimit janë ngrirë dhe projektet me vlerë miliarda dollarë po braktisen përpara se të përfundojnë.

Siç e përmbledh Wall Street Journal, vizioni futuristik i Neom “u përplas me realitetin”, pas investimeve prej dhjetëra miliarda dollarësh dhe vitesh të tëra problemesh teknike e financiare në rritje.

Pyetja e madhe tani nuk është nëse Neom do të ndërtohet pikërisht siç ishte planifikuar – kjo mundësi, në thelb, ka kaluar. Pyetja është se çfarë do të mbetet në fund nga ëndrra më ambicioze e ndërtimit e Princit të Kurorës dhe se sa nga dhjetëra miliardat e investuara tashmë në shkretëtirë mund të shndërrohen në diçka ekonomikisht të qëndrueshme. /Përshtati në shqip PiranjatNews/