Banorët e fshatit Nikaj-Mërtur, njësia administrative Lekbibaj, janë ngritur në protestë kundër ndërhyjeve që...
LIFESTYLE
30 vjet nga lindja e klonimit/ Dolly... hapi derën, por njeriu nuk kaloi nëpër të
PiranjatPërditësimi i fundit 6 Korrik 2026, 18:18
Si do të dukej një klon i Lionel Messi? Profesori i njohur i gjenetikës dhe drejtuesi i Laboratorit të Gjenomikës në Universiteti Pompeu Fabra, Arcadi Navarro, është përpjekur t'i përgjigjet kësaj pyetjeje prej shtatë vitesh. I frymëzuar nga klonimet e para të majmunëve të kryera nga shkencëtarët kinezë një vit më herët, Navarro deklaroi në vitin 2019 se ishte optimist se "Messi me siguri mund të klonohej dhe rezultati do të ishte një qenie si vëllai i tij binjak".
Ky debat, në formën e një përballjeje të ashpër shkencore dhe etike, nisi kur klonimi i parë i suksesshëm i një deleje u bë publik më 22 shkurt 1997. Dolly ishte krijuar disa muaj më parë duke përdorur teknikën e Transferimit Bërthamor të Qelizave Somatike (SCNT). Ajo u klonua nga qeliza të rritura, jo embrionale, nga Ian Wilmut dhe ekipi i tij në Instituti Roslin. Dolly u krijua nga një qelizë e marrë nga gjëndra e qumështit të një deleje, ndërsa mostra e mbetur e indeve u ngrirë për përdorim të mëvonshëm.
Delja e famshme lindi më 5 korrik 1996, plot 30 vjet më parë. Dolly hapi një epokë të re në shkencë, por njerëzimi nuk e ndoqi të njëjtën rrugë për klonimin riprodhues të njerëzve, pasi ai u përball me pengesa të mëdha bioetike, ligjore dhe biologjike.
Kolapsi në gjeneratën e 58-të
Megjithatë, sot, 30 vjet pas krijimit të Dolly-t, dhe përtej teorive të mësipërme, debati rreth klonimit mbetet aktual, por me një qasje ndryshe. Nuk janë vetëm shqetësimet etike që kanë penguar zhvillimin e klonimit te njerëzit dhe shumë specie kafshësh, por edhe vështirësitë shkencore për ta realizuar atë, si dhe kostot jashtëzakonisht të larta.
Për më tepër, përparimet në kërkimin shkencor gjatë viteve të fundit kanë nxjerrë në pah pengesa të tjera, të cilat mund të jenë të pakapërcyeshme. Së fundmi, një grup shkencëtarësh japonezë nga Universiteti i Yamanashi-t, të udhëhequr nga Teruhiko Wakayama, të cilët prej më shumë se 20 vitesh përpiqen t'i përgjigjen një prej pyetjeve më të debatueshme të biologjisë moderne – nëse një gjitar mund të klonohet pafundësisht – arritën në një përfundim negativ.
Pas eksperimenteve me rreth 1.200 klone minjsh, studiuesit zbuluan se ekziston një kufi biologjik për klonimin e tyre. Në gjeneratën e 58-të, klonet nuk arritën të mbijetonin. Zinxhiri gjenetik u ndërpre dhe shkencëtarët konstatuan se klonimet e përsëritura çojnë përfundimisht në kolaps gjenetik, i njohur edhe si "shkrirje mutacionale". Kjo do të thotë se frika e shumë njerëzve – ose pritshmëritë e disave – për krijimin e ushtrive të kloneve identike nuk ka gjasa të bëhet realitet.
Përveç kësaj, debati për Lionel Messi ka edhe një dimension tjetër. Siç thekson profesori i gjenetikës Arcadi Navarro, edhe nëse do të ishte e mundur të klonohej idhulli i tifozëve të Barcelonës dhe Argjentinës, askush nuk mund të garantonte se kloni do të zotëronte të njëjtin talent futbollistik si "origjinali".
Sipas Navarros, aftësitë sportive të Messit janë rezultat i dy komponentëve kryesorë. "Përveç predispozicionit gjenetik, ndikimet mjedisore luajnë një rol vendimtar, ashtu si edhe mënyra e stërvitjes." Me fjalë të tjera, një klon do të kishte të njëjtin potencial gjenetik si Messi, por gjenetika është vetëm një pjesë e ekuacionit. Zhvillimi i tij do të varej edhe nga mjedisi ku do të rritej, mënyra se si do të stërvitej, përkushtimi personal dhe trajtimi që do të merrte gjatë jetës. Pra, nëse do të mund të merrnim një qelizë të Albert Einstein dhe ta klononim, rezultati nuk do të ishte që do të kishim shumë "Ajnshtajna" që qarkullojnë mes nesh. Klonet mund të kenë një përbërje gjenetike identike, por zhvillimi i secilit prej tyre do të varej nga mjedisi ku do të rritej dhe do të jetonte. Nëse do të përballeshin me stimuj dhe përvoja të ndryshme, edhe zhvillimi i tyre do të ishte i ndryshëm.
Me fjalë të tjera, klonimi nuk mund të trashëgojë në mënyrë të përkryer talentin e një individi, por vetëm potencialin ose predispozicionin gjenetik për një fushë të caktuar. Kjo vlen si për Albert Einstein, ashtu edhe për Lionel Messi.
Konflikti shkencor
Klonimi është një proces bioteknologjik përmes të cilit krijohet një organizëm, qelizë ose molekulë ADN-je gjenetikisht identike me një tjetër. Me fjalë të thjeshta, ai konsiston në prodhimin e kopjeve të organizmave të gjallë ose të materialit gjenetik. Duke përdorur shembullin e një kloni të Lionel Messi, profesori Arcadi Navarro u përpoq të rikthente vëmendjen e opinionit publik ndërkombëtar te zhvillimet në fushën e gjenetikës, veçanërisht te klonimi.
Njoftimi për krijimin e Dolly shkaktoi tronditje në mbarë botën. Ai u prit me mosbesim, ngjalli skenarë të zymtë dhe ushqeu frikë, ankth e pasiguri për të ardhmen. Shqetësimi kryesor ishte mundësia që e njëjta teknologji të zbatohej te njerëzit. Përtej dilemave bioetike dhe ligjore, lindte një pyetje thelbësore: në duart e kujt do të lihej një teknologji kaq e fuqishme?
Historia ka treguar se ndërhyrjet mbi qenien njerëzore kanë qenë shpesh objekt abuzimi. Nga mitet e Prokrusti dhe Frankenstein deri te eksperimentet çnjerëzore të Josef Mengele dhe mjekëve të tjerë nazistë, të cilët synonin krijimin e një "race ariane", frika për keqpërdorimin e shkencës nuk është e pabazë.
Megjithatë, shumica e këtyre skenarëve nuk u materializuan. Organizata e Kombeve të Bashkuara miratoi në vitin 1997 Deklaratën Universale mbi Gjenomin Njerëzor dhe të Drejtat e Njeriut, e cila vendos parime etike kundër praktikave që cenojnë dinjitetin njerëzor, përfshirë klonimin riprodhues të njeriut. Juristja holandeze Bartha Knoppers, e cila kontribuoi në hartimin e saj, ka vlerësuar se askush nuk do të guxonte të ndërmerrte një hap të tillë, madje as një diktator megaloman.
Megjithatë, pyetjet vazhdojnë të shtrohen. Në të kaluarën, revista Der Spiegel publikoi në kopertinat e saj imazhe të kloneve të Adolf Hitler, Albert Einstein dhe Claudia Schiffer. Pavarësisht dallimeve mes këtyre figurave, vetë ideja se mund të krijoheshin qindra apo edhe mijëra kopje të tyre ishte e mjaftueshme për të ushqyer debatet publike.
Po ashtu, teoritë e konspiracionit kanë vazhduar të qarkullojnë. Sipas tyre, laboratorë sekretë në vende të ndryshme të botës po zhvillojnë eksperimente të fshehta për klonimin njerëzor, me synime që variojnë nga kontrolli i shoqërisë deri te krijimi i një industrie fitimprurëse të riprodhimit njerëzor. Megjithatë, deri më sot nuk ka prova të besueshme që mbështesin këto pretendime.
Klonimi i njeriut
Vetë komuniteti shkencor, me shumë pak përjashtime, ka kundërshtuar klonimin riprodhues të njeriut. Përveç kundërshtimeve etike, edhe sfidat shkencore kanë rezultuar tepër të mëdha.
Përpjekjet për klonimin e kafshëve u shoqëruan me vështirësi të shumta dhe një normë suksesi shumë të ulët, rreth 2%. Edhe kur klonimi ishte i suksesshëm, shumë kafshë – përfshirë gjitarët më të zhvilluar – shfaqnin probleme serioze shëndetësore, si deformime të organeve, çrregullime të sistemit imunitar, plakje të parakohshme dhe vdekje të hershme. Këto rezultate kanë qenë ndër arsyet kryesore pse klonimi i njeriut mbetet i papranueshëm si nga pikëpamja etike, ashtu edhe nga ajo shkencore.
Anomalitë te kafshët e klonuara
Anomalitë më të zakonshme të vërejtura te kafshët e klonuara janë rritja jonormale gjatë fazës embrionale, problemet me placentën, si dhe dëmtime serioze të mushkërive dhe zemrës. Janë raportuar gjithashtu anomali në tru, veshka dhe sistemin imunitar. Edhe pse është më e vështirë të dokumentohen, studiuesit kanë vërejtur edhe ndryshime në sjelljen dhe karakteristikat psikologjike të disa kafshëve të klonuara.
Përveç rreziqeve për vetë organizmin e klonuar, janë regjistruar edhe shumë raste të komplikimeve dhe vdekjeve te kafshët që kanë shërbyer si nëna surrogate për zhvillimin dhe lindjen e kloneve.
Kjo ngre pyetje të rëndësishme: A mund të merret seriozisht në konsideratë klonimi i njeriut duke anashkaluar të gjitha këto rreziqe? Dhe a do të ishte ndonjëherë njerëzimi i gatshëm të pranonte pasoja të tilla për gratë dhe fëmijët?
Klonimi terapeutik
"Nuk ka asnjë arsye mjekësore apo shkencore për të klonuar njerëzit, pasi sot kemi teknologjitë dhe mundësitë për të zhvilluar terapi të reja pa pasur nevojë për një proces të tillë. Shkenca tashmë na lejon të riprogramojmë qelizat e rritura njerëzore, në mënyrë që ato të fitojnë karakteristika të ngjashme me qelizat embrionale. Këto qeliza mund të përdoren për të krijuar inde, madje edhe organe artificiale, pa qenë e nevojshme të krijohet një klon i plotë njerëzor", shpjegon Povilas Barasa nga Qendra e Shkencave të Jetës në Universitetin e Vilniusit.
Ndryshe nga klonimi riprodhues, klonimi terapeutik përqendrohet në krijimin e qelizave staminale që mund të përdoren për rigjenerimin e indeve ose studimin e sëmundjeve. Po ashtu, klonimi gjenetik ose molekular, që konsiston në kopjimin e segmenteve të ADN-së, përdoret gjerësisht në kërkimin shkencor, farmakologji dhe bioteknologji.
Këto forma të klonimit gëzojnë mbështetjen e qeverive dhe të komunitetit shkencor, ndërsa kërkimet në këtë fushë po japin rezultate premtuese. Megjithatë, ekspertët theksojnë se është një gjë të përdoret teknologjia për trajtimin e sëmundjeve dhe krejt tjetër të ushqehen pritshmëri të pabazuara se çdo organ i dëmtuar mund të zëvendësohet lehtësisht me një kopje të re.
Nga ana tjetër, shkencëtarët paralajmërojnë se klonimi masiv mund të reduktojë diversitetin gjenetik, i cili është baza mbi të cilën vepron përzgjedhja natyrore dhe evolucioni i specieve. Po ashtu, futja e pakontrolluar e kafshëve ose bimëve të klonuara në natyrë mund të prishë ekuilibrat ekologjikë, t'i bëjë speciet më të cenueshme ndaj sëmundjeve dhe të krijojë rreziqe të tjera për mjedisin.
Delja ngordhi në gjysmën e moshës së pritur nga artriti dhe kanceri
Dolly jetoi në Institutin Roslin nën mbikëqyrje të vazhdueshme shkencore. Ajo lindi gjashtë qengja më 24 mars 1999. Ato u ngjizën natyrshëm kur Dolly u çiftëzua me Davidin, një dele malore uellsiane. Ajo vdiq më 14 shkurt 2003, në moshën gati 6.5 vjeç, megjithëse delet jetojnë rreth 11 vjet. Disa pretenduan se vdekja e saj ishte për shkak të faktit se ajo ishte klonuar, por realiteti ishte ndryshe. Ajo vuante nga artriti që në moshë të re dhe, më keq akoma, ajo u sëmur me kancer të mushkërive, të shkaktuar nga një virus që gjendet shpesh te delet. Sot ajo është e balsamosur dhe në ekspozitë në Muzeun Kombëtar të Skocisë në Edinburg. /PiranjatNews/
