“Krimbi i djallit” që jeton 1.3 kilometra nën Tokë dhe ndryshon gjithçka që dinim për jetën: Njerëzit nuk e sundojnë botën!

Në thellësitë e Tokës, aty ku temperatura dhe presioni rriten dhe drita e Diellit nuk arrin kurrë, shkencëtarët kanë zbuluar një banor të papritur: një krimb mikroskopik që mbijeton në një thellësi prej rreth 1.3 kilometrash. Halicephalobus mephisto, i njohur edhe si “krimbi i djallit”, jeton mes baktereve dhe shkëmbinjve.

Zbulimi i tij ndryshoi rrënjësisht atë që dinim për kufijtë e jetës në planet, duke dëshmuar se edhe organizmat kompleksë mund të mbijetojnë pa Diellin. Në të njëjtën kohë, ai hap fusha të reja kërkimi për origjinën e jetës në Tokë, por edhe për mundësinë e ekzistencës së saj nën sipërfaqen e planetëve të tjerë.

“Krimbi i djallit”, megjithëse është mikroskopik, është veçanërisht i madh brenda këtij… ekosistemi të vogël. Kur ngordh brenda shtresës mikrobike xhelatinoze që zhvillohet mbi shkëmbinj, shkencëtarët vlerësojnë se trupi i tij konsumohet nga bakteret dhe forma të tjera jete, duke kontribuar në ushqyerjen e këtij cikli të pazakontë jetësor, sipas BBC.

Përpara viteve 1980, shumica e biologëve nuk besonin se mund të kishte jetë në një thellësi më të madhe se rreth 30 centimetra nën tokë. Zbulimi i baktereve që jetojnë në thellësi të mëdha – dhe zbulimi i “krimbit të djallit” në vitin 2011 – përfaqësuan një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si e kuptojmë jetën në thellësitë e Tokës.

Historia e këtij krimbi tregon se si jeta gjen mënyra për të mbijetuar pa energjinë e Diellit, duke zgjeruar në mënyrë drastike atë që shkencëtarët e konsideronin të mundur për organizmat e gjallë dhe duke nxitur ide të reja mbi origjinën dhe të ardhmen e jetës.

“Nëse mund të gjesh një krimb atje poshtë, çfarë tjetër mund të na ketë shpëtuar pa e zbuluar?”, pyet gjeomikrobiologia Karen Lloyd nga Universiteti i Kalifornisë Jugore.

Falë një sërë ngjarjesh, shkencëtarët arritën të siguronin pasardhës të “krimbit të djallit” dhe tani po i studiojnë ata, me qëllim që të kuptojnë se si kjo specie arrin të mbijetojë në thellësitë e nxehta dhe të errëta të Tokës.

Biosfera e thellë dhe krimbat që i mbijetuan shpërbërjes së Columbia-s

Raportimet e para për ekzistencën e jetës thellë nën sipërfaqen e Tokës u shfaqën në vitet 1990. Në vitin 1997, në një pus për nxjerrjen e gazit natyror u gjetën baktere në një thellësi deri në 2.8 kilometra. Në fillim të viteve 2000, biologu i krimbave Gaetan Borgonie, i cili themeloi në Belgjikë institutin kërkimor jofitimprurës Extreme Life Isyensya, nisi të pyeste nëse një grup krimbash të vegjël, të njohur si nematodë, mund të ekzistonte thellë nën tokë.

Borgonie kujton se shkencëtarët e mëparshëm e kishin përqeshur idenë se forma më komplekse të jetës mund të ekzistonin në thellësitë e Tokës. Por ai, duke ditur se sa të qëndrueshëm janë këta organizma, mendoi se ia vlente të hetohej kjo mundësi. Në fund të fundit, kur anija kozmike Columbia u shpërbë në atmosferë në vitin 2003 dhe një eksperiment me nematodë që ndodhej në bord ra nga një lartësi prej 64 kilometrash në tokë, krimbat mbijetuan dhe u gjet se vazhdonin të shumoheshin normalisht.

Në vitin 2008, Borgonie bashkëpunoi me specialistë të tjerë të jetës në mjedise ekstreme për të vizituar minierën e arit Beatrix në Afrikën e Jugut. Në një thellësi prej 1.3 kilometrash, grupi arriti të kishte akses në vrima të shpuara në muret e minierës, përmes të cilave nxirrej uji me temperaturë rreth 37 gradë Celsius, i cili ndodhej brenda shkëmbinjve. Uji kalonte më pas përmes filtrave të projektuar për të kapur forma të vogla jete, siç kujton Borgonie. Pasi filtruan më shumë se 6 mijë litra ujë, ata zbuluan një krimb mikroskopik.

Në dy miniera të tjera në Afrikën e Jugut, shkencëtarët filtruan sasi edhe më të mëdha uji dhe gjetën disa lloje të ndryshme krimbash, së bashku me disa jovertebrorë të tjerë, kërpudha dhe forma të ndryshme jete.

“Nuk e kisha imagjinuar kurrë se do të gjeja një kopsht zoologjik të tërë”, thotë Borgonie. Shumica e specieve janë të njohura edhe në mjediset në sipërfaqe, por krimbi i zbuluar në minierën Beatrix – bishti i të cilit ishte këputur gjatë procesit të filtrimit – i përkiste një specieje që Borgonie nuk e njihte.

Në vitin 2011, studiuesit njoftuan se bëhej fjalë për një specie të re për shkencën dhe i dhanë emrin Halicephalobus mephisto.

Një bisht i thyer është dënim me vdekje për një nematodë. Fatmirësisht, individi në fjalë ishte femër dhe partenogjenetik – që do të thotë se mund të riprodhohej vetë, pa pasur nevojë të çiftëzohej – dhe arriti të lëshonte tetë vezë para se të ngordhte. “Ishim jashtëzakonisht, jashtëzakonisht me fat” që mbijetoi, thotë Borgonie. Që atëherë, ai nuk ka gjetur më asnjë “krimb të djallit”.

“Ishte krimbi që mbijetoi. Si Harry Potter”, komenton John Bracht, studiues i gjenomikës në Universitetin e Uashingtonit. Disa nga pasardhësit e krimbit përfunduan në laboratorin e Bracht, ku rriten në kushte të ngjashme me ato që përdoren për të afërmin e “krimbit të djallit”, Caenorhabditis elegans, një specie nematode e studiuar gjerësisht që jeton mbi fruta të kalbura.

Megjithatë, ekzistojnë disa dallime: mephisto nuk noton në ujë, por ngjitet në muret e një tubi plastik, një aftësi që me shumë gjasë e ndihmon të kapet pas shkëmbinjve nëntokësorë.

Me sa duket, ai nuk preferon ushqimin e Caenorhabditis elegans – bakterin E. coli – pasi “krimbat e djallit” lëvizin drejt baktereve të tjera që përfundojnë në enët Petri dhe formojnë koloni atje.

E rëndësishmja është se mephisto nuk përshtatet mirë në temperaturën e dhomës. Në 20 gradë Celsius, zhvillimi i tij ngadalësohet dhe i duhen tetë ditë për të përfunduar ciklin jetësor. Ai preferon temperaturat rreth 37 gradë Celsius – kushte që zakonisht e vrasin Caenorhabditis elegans, por në të cilat mephisto riprodhohet pa problem çdo dy ditë.

Përshtatja dhe qëndrueshmëria

Është e vështirë të studiohet një specie duke analizuar pasardhësit e vetëm një individi, veçanërisht kur ata kanë qenë larg mjedisit të tyre natyror për një periudhë të gjatë. Megjithatë, Bracht ka identifikuar disa të dhëna mbi mënyrën se si krimbi arrin të mbijetojë thellë nën tokë.

Kur ai dhe kolegët e tij renditën ADN-në e mephisto-s në vitin 2019, zbuluan një numër jashtëzakonisht të madh gjenesh që prodhojnë proteina të goditjes termike, molekula që mbrojnë proteinat e tjera nga dëmtimet e shkaktuara nga temperaturat ekstreme.

Më vonë, në vitin 2024, ekipi i Bracht shqyrtoi nga afër një tjetër molekulë, të quajtur oksidaza e citokromit c (kompleksi IV), një përbërës themelor i procesit të konsumimit të oksigjenit dhe përdorimit të tij për prodhimin e energjisë së nevojshme për ruajtjen e jetës.

Përmes një sërë eksperimentesh, Bracht zbuloi se oksidaza e citokromit c e mephisto-s funksionon vetëm në temperatura të larta. Në temperaturën e dhomës, molekula çaktivizohet, duke ngadalësuar prodhimin e energjisë – gjë që shpjegon pse krimbat janë kaq të plogësht në këto kushte.

Bracht hedh hipotezën se ky mekanizëm “çaktivizimi” mund të jetë një strategji mbijetese.

“Kjo siguron që ata të riprodhohen më shumë në mjedisin më të përshtatshëm, që do të ishte ai më i ngrohtë”, thotë ai.

Aktualisht, Bracht po studion nëse strategjia e riprodhimit partenogjenetik të “krimbit të djallit” përbën gjithashtu një mjet mbijetese. Meqenëse “krimbat e djallit” mund të mos takojnë shpesh individë të tjerë të së njëjtës specie në hapësirat e pafundme të botës nëntokësore, kjo mënyrë riprodhimi mund të jetë ndonjëherë e vetmja mënyrë për të sjellë pasardhës.

Megjithatë, mendohet se kjo lloj riprodhimi ka një kosto, pasi nuk krijon diversitetin e shëndetshëm gjenetik që lind nga përzierja e materialit gjenetik kur meshkujt dhe femrat çiftëzohen. Për këtë arsye, shumë shkencëtarë konsiderojnë se speciet që riprodhohen në mënyrë partenogjenetike janë të destinuara të zhduken.

Ndoshta ekzistojnë edhe “krimba djalli” meshkuj, por ata ende nuk janë zbuluar, hamendëson Bracht. Në çdo rast, këta krimba tregojnë se sa të adaptueshme janë nematodat.

“Kudo që ka një burim ushqimi dhe mundësi që kafshët të arrijnë atje, nematodat do të evoluojnë në mënyrë që të zënë atë pozicion ekologjik”, thotë ai.

Qëndrueshmëria në thellësitë e Tokës

Mbetet mister se si këto forma jete kanë arritur deri atje. Një studim i Borgonie dhe gjeobiologes Cara Magnabosco sugjeron se të paktën disa nematoda lëvizin drejt thellësive nga mjediset sipërfaqësore përmes ujit, ndoshta të ndihmuara nga dridhjet e shkaktuara prej aktivitetit sizmik. Kështu, disa specie mbijetojnë, ndërsa të tjera ngordhin.

“Duhet të ekzistojë një lloj lidhjeje dhe një mekanizëm që i transporton ato nga sipërfaqja drejt këtij mjedisi të thellë”, thotë Magnabosco.

Studiuesit vlerësojnë se mikrobet e biosferës së thellë përbëjnë një pjesë të rëndësishme të jetës në planet, duke përfaqësuar 12% deri në 20% të biomasës totale mikrobike të Tokës. Këto baktere nëntokësore – të cilat kanë zhvilluar strategji komplekse për të nxjerrë karbon dhe energji nga bota e errët përreth tyre – ka të ngjarë të luajnë një rol të rëndësishëm në mbështetjen e formave më komplekse të jetës, si nematodat.

Ato nuk ofrojnë vetëm ushqim, por mund të prodhojnë gjithashtu sasi të vogla oksigjeni, për të cilin kanë nevojë nematodat që jetojnë në thellësi të mëdha, thotë Karen Lloyd. Gjithashtu, duke ndikuar në nivelet e aciditetit brenda zgavrave të thella ujore, “ato mund të kontribuojnë në krijimin e një mjedisi të favorshëm, në të cilin mund të zhvillohen organizma më të mëdhenj”.

Jovertebrorët, nga ana tjetër, u sigurojnë ushqim mikrobeve: azot përmes jashtëqitjeve të tyre dhe karbon nga trupat e tyre kur ngordhin, shton Borgonie.

Ekosisteme të tilla të botës nëntokësore mund të kenë lulëzuar për shekuj me radhë. Një studim i Maggie Lau, nga Instituti Kinez i Shkencës dhe Inxhinierisë së Detit të Thellë, dhe kolegëve të saj, zbuloi prova që sugjerojnë se një specie bakterie që jeton në thellësi të mëdha mund të ketë qenë e pranishme në koren e Tokës që nga shpërbërja e Pangjeas, e cila nisi rreth 165 milionë vjet më parë, në kohën kur dinosaurët endeshin në planet.

“Si njerëz besojmë se sundojmë botën, por nuk e sundojmë”

“Krimbi i djallit” dhe të afërmit e tij në thellësitë e Tokës mund të jenë ndër format më të qëndrueshme të jetës në planet. Sipas ekspertëve, studimi i biosferës së thellë mund të na ndihmojë të kuptojmë më mirë kushtet në të cilat u shfaqën për herë të parë organizmat e gjallë, si dhe të kontribuojë në kërkimet për jetë jashtëtokësore.

Dhe nëse një asteroid i aftë për të zhdukur jetën do të godiste Tokën dhe do të sterilizonte sipërfaqen e saj, jeta mund të shfaqej përsëri nga mikroorganizmat që banojnë në thellësitë e planetit.

“Si njerëz besojmë se sundojmë botën, por nuk e sundojmë”, thotë biokimisti Esta van Heerden, shkencëtarja kryesore e mjedisit në kompaninë jug-afrikane të bioremedimit iWater, e cila ishte pjesë e ekipit që zbuloi “krimbin e djallit”.

“Për mua, ishte një përvojë që më bëri të ndihesha e përulur. Kuptova se ata kanë qenë këtu për miliona, në mos miliarda vjet dhe se do të qëndrojnë këtu për një kohë shumë, shumë të gjatë pasi ne të jemi zhdukur.” /PiranjatNews/