Historia merr ndonjëherë kthesa të paparashikuara.
Edi Rama, kryeministri shqiptar, shkroi parathënien e një libri duke menduar se ai do të ishte një festim i rolit të qeverisë së tij në modernizimin urbanistik të vendit. Përkundrazi, “The Albanian Files” (“Dosjet e Shqipërisë”) është shndërruar në një nga simbolet e protestave masive kundër qeverisë shqiptare dhe ndoshta edhe në një provë akuzuese.
Protestuesit, të cilët gjatë marshimeve kanë shfaqur pankarta me kopertinën e librit, i kanë dërguar një kopje Prokurorisë, duke pretenduar se ajo përmban prova për korrupsion në më shumë se 500 projekte urbanistike.
“Një libër nuk mund të zgjedhë se si do të lexohet pasi botohet”, thotë Anneke Abhelakh, kuratore dhe redaktore e librit. “Përmbajtja nuk ka ndryshuar, por ka ndryshuar momenti historik në të cilin interpretohet. I njëjti material që u prezantua si dëshmi e transformimit të vendit, tani shfaqet në debatin publik si dëshmi e mungesës së transparencës dhe e mënyrës se si është menaxhuar ky transformim.”
Gati 800 faqet e “The Albanian Files” përmbledhin, sipas redaktores së tij, “20 vite transformimi arkitektonik në Shqipëri, me pjesëmarrjen e më shumë se 60 arkitektëve nga e gjithë bota, përmes intervistave, eseve, fotografive, hartave dhe kujtimeve të projekteve”.
“Të gjithë këta elementë krijojnë një portret të një periudhe në të cilën arkitektura u lidh me identitetin në ndryshim të Shqipërisë. Thuhet se është një libër për arkitekturën, por unë mendoj se, më shumë se kaq, është një libër për marrëdhëniet përmes të cilave prodhohet arkitektura”, shton ajo.
Në libër shpjegohet, për shembull, se si arkitekti amerikan Sam Chermayeff punoi në disa projekte në Shqipëri pasi ishte angazhuar jashtë tenderëve ose procedurave administrative të rregulluara.
Gjithçka, sipas përshkrimit në libër, rregullohej përmes darkave informale dhe telefonatave me Edi Ramën dhe anëtarë të tjerë të qeverisë, të cilët më pas dyshohet se lehtësonin aksesin në toka publike.
Për më tepër, në “The Albanian Files” gjenden plane dhe dokumente shpjeguese të projekteve turistike të parashikuara në zona të mbrojtura, të hartuara dhe të datuara para se Parlamenti shqiptar të miratonte ndryshimin e Ligjit për Zonat e Mbrojtura, i cili lejonte ndërtimin në këto ekosisteme.
Dyshimi i ambientalistëve dhe protestuesve është se bëhet fjalë për një ndryshim ligjor të hartuar posaçërisht për këto zhvillime urbanistike.
DebatikCenter of Contemporary Art është një kolektiv i pavarur artistik që ndërthur kritikën politike me praktika artistike të orientuara drejt “analizimit të zbatimit të neoliberalizmit në Shqipëri”.
Për anëtarët e tij, të cilët janë përfshirë aktivisht në protestat që kanë tronditur vendin ballkanik që prej fundit të majit, “libri ekspozon në mënyrë të pavullnetshme mekanizmat që synon të glorifikojë”.
“Nuk ka asgjë në faqet e tij që t’i ngjajë një projekti për komunitetin. Ka vetëm rrokaqiej, hotele luksoze dhe komplekse private, shumë prej të cilave janë projektuar në toka publike ose në zona natyrore të mbrojtura.”
Protestat masive nisën si kundërshtim ndaj ndërtimit të një resorti luksoz në ishullin adriatik të Sazanit, ku është i përfshirë Jared Kushner, dhëndri i Donald Trumpit.
“Por kjo është vetëm pika që mbushi kupën”, shprehen anëtarët e DebatikCenter, “sepse zhgënjimi për mënyrën se si është menaxhuar planifikimi urbanistik dhe bumi turistik ka vite që ekziston. Në thelb, protesta drejtohet kundër një forme të caktuar të kapitalizmit grabitqar të nxitur nga shteti, zakonisht nën drejtimin e liderëve autoritarë që simpatizojnë të djathtën ekstreme. Trumpët e mishërojnë veçanërisht mirë këtë model, por nuk janë të vetmit”.
Të plaçkitet “Edeni i fundit i Evropës”
Pak kohë pas fillimit të protestave në Shqipëri, u bë publike një investigim gazetaresk i përgatitur nga Progressive International. “The Edi Rama Files” është rezultat i rrjedhjes së një sërë dokumentesh zyrtare, të cilat zbulojnë një rrjet të dyshuar trafiku droge dhe pastrimi parash rreth kryeministrit shqiptar.
Investigimi tregon se si Këshilli Kombëtar i Territorit (KKT), i drejtuar nga vetë Rama, dyshohet se ka dhënë në mënyrë sistematike leje ndërtimi në bregdetin Adriatik dhe në Tiranë për kompani të lidhura me pastrimin e parave.
Mes tyre veçohet një kompleks luksoz turistik në ligatinën e mbrojtur të Zvërnecit, i lidhur gjithashtu me Jared Kushnerin dhe i ndërtuar mbi toka të përfituara përmes titujve të falsifikuar të pronësisë që datojnë nga periudha osmane.
Mekanizmi i kësaj skeme mbështetet te figura ligjore e “investitorit strategjik”, e krijuar nga qeveria për të shpronësuar pronarët dhe për t’i mbrojtur ndërtuesit nga ndjekja penale. Hetimet e Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit (SPAK) — e cila tashmë ka urdhëruar 20 arrestime dhe ka ngrirë më shumë se 100 milionë euro në asete — i lidhin këto koncesione me bosë të trafikut të drogës dhe me zyrtarë politikë.
“Ky është një shtet i oligarkëve dhe krimit të organizuar kundër popullit të Shqipërisë”, shpjegon Fatos Lubonja, një nga intelektualët më kritikë ndaj qeverisë aktuale dhe ish-i burgosur politik gjatë diktaturës së Enver Hoxhës.
“Që kur Rama erdhi në pushtet, oligarkët dhe krimi i organizuar kanë marrë gradualisht kontrollin e të gjitha institucioneve, ndërsa opozita është dobësuar gjithnjë e më shumë. Rrokaqiejt dhe resortet turistike zënë gjithnjë e më shumë hapësirë dhe pastrimi i parave është shndërruar në të vetmen mënyrë për të drejtuar vendin, pasi Shqipëria ka dështuar të ndërtojë një ekonomi të qëndrueshme”, reflekton Lubonja.
Nuk është për t’u habitur, pra, që çështjet urbanistike janë në qendër të konfliktit politik në vend:
“Për mua, arkitektura në Shqipëri është shprehja vizuale e katastrofave që sjell globalizimi dhe neoliberalizmi si forcë homogjenizuese. Përmes arkitekturës shprehet gjithashtu fuqia e krimit të organizuar, i cili vepron në shkallë ndërkombëtare pa marrë parasysh dëmin që i shkaktohet shoqërisë dhe identitetit kulturor të një populli”, denoncon disidenti.
Abhelakh pranon se, kur filloi të punonte për këtë përmbledhje, mbeti “e habitur nga prania kaq e madhe e arkitekturës në jetën e përditshme të shumë njerëzve”.
Ajo kuptoi se nuk bëhet fjalë për një temë vetëm për ekspertët, “por për diçka që është pjesë e debatit politik dhe e bisedave mbi të ardhmen e vendit”.
“Kur flitet për arkitekturën, në të vërtetë flitet për identitetin, zhvillimin, hapësirën publike, trashëgiminë dhe demokracinë. Protestat e kanë bërë këtë edhe më të dukshme. Nuk bëhet fjalë vetëm për një debat mbi projekte specifike, por për pyetjen se kush i jep formë hapësirës publike, kush përfiton prej saj dhe kush dëgjohet kur një vend përfytyron të ardhmen e tij”, përfundon ajo.
