Reperi i njohur kosovar, Capital T, u ka bërë thirrje mediave në Kosovë që tu kushtojnë më shumë vëmendje zhvillime...
BOTA
Rishkrim i historisë së sëmundjes: Gjenden në varre parahistorike provat më të hershme të një shpërthimi të murtajës
PiranjatPërditësimi i fundit 18 Qershor 2026, 10:34
Në varret parahistorike në Siberi, shkencëtarët kanë gjetur dëshminë më të vjetër në botë të një shpërthimi të murtajës. Zbulimi, i përshkruar në një studim të botuar të mërkurën në revistën Nature, rishkruan historinë e një prej sëmundjeve më me ndikim në historinë e njerëzimit. Varret, në brigjet e lumit Angara, përmbanin mbetje nga disa breza gjuetarësh-mbledhës, së bashku me objekte arkeologjike si maja shigjetash që datojnë rreth 5,500 vjet më parë. Kur studiuesit bënë teste gjenetike mbi dhëmbët e skeleteve, ata gjetën ADN-në e bakterit që shkakton murtajën në rreth 40% të tyre. Murtaja ka ndryshuar disa herë rrjedhën e historisë, më së shumti në pandeminë që filloi në vitin 1347, kur u përhap nëpër Evropë dhe zhduku gjysmën e popullsisë së kontinentit. Shpërthimet e “Vdekjes së Zezë”, siç u bë e njohur, u rishfaqën rregullisht në Evropë për shekuj me radhë, duke prishur periodikisht shoqëritë. Shkencëtarët prej kohësh e kanë lidhur shfaqjen fillestare të murtajës dhe sëmundjeve të tjera epidemike infektive me Revolucionin Neolitik, i njohur edhe si revolucioni i parë bujqësor. Kjo ishte periudha kur shumë shoqëri njerëzore kaluan nga një mënyrë jetese nomade e bazuar në gjueti dhe mbledhje, drejt bujqësisë dhe mbajtjes së kafshëve të zbutura. Në këtë realitet të ri, njerëzit jetonin në dendësi më të mëdha dhe në afërsi me kafshët që mund të bartnin patogjenë të rrezikshëm. Por studiues të tjerë thanë se studimi i ri e dobëson këtë narrativë. “Është një provë e qartë e një shpërthimi në kohët parahistorike,” tha Nicolás Rascovan, studiues i ADN-së së lashtë në Institut Pasteur në Paris, i cili nuk ishte pjesë e studimit. Ai shtoi se studimi “argumenton kundër mënyrës së jetesës bujqësore si shtytësi kryesor i shfaqjes së murtajës.” Gjetjet e reja sugjerojnë se murtaja ka gjasa të jetë shfaqur në mënyrë periodike në disa komunitete gjuetarësh-mbledhës që jetonin pranë kafshëve të egra që mbanin bakterin. Prej aty, studiuesit mendojnë se ajo është transmetuar brenda grupeve familjare. “Ke këtë ide se periudha e gjuetarëve-mbledhës ishte një kohë e pastër, pa sëmundje apo patogjenë,” tha Eske Willerslev, gjenetist evolucionar në Universitetin e Kopenhagës dhe një nga autorët e studimit. “Tani mund të shohim se nuk ishte kaq e thjeshtë. Edhe atëherë njerëzit goditeshin nga murtaja herë pas here, dhe ka shumë gjasa të ketë qenë shumë e përhapur.” Bakteri i gjetur nga Willerslev dhe kolegët e tij, i quajtur Yersinia pestis, është i njëjti lloj që shkaktoi Vdekjen e Zezë, por studiuesit mendojnë se në atë kohë nuk kishte ende disa nga tiparet kryesore që e bënë më vonë kaq shkatërrues. Shkencëtarët besojnë se aftësia për t’u përhapur përmes pickimeve të pleshtave dhe për të shkaktuar formën bubonike të sëmundjes, e cila shkakton ënjtje të nyjeve limfatike, u zhvillua rreth 3,800 vjet më parë. Në vend të kësaj, studiuesit mendojnë se shpërthimet parahistorike ishin më së shumti murtajë pneumonike, një formë në të cilën bakteri vendoset në sistemin e frymëmarrjes. “Murtaja pneumonike nuk kërkon gjenet që kërkon murtaja bubonike,” tha Macleod. “Ajo përhapet përmes kollitjes. Është infeksion i mushkërive, por është jashtëzakonisht i rëndë dhe shumë vdekjeprurës.” Skeletet e analizuara në studimin e ri u gërmuan nga arkeologë rusë në vitet 1980 dhe më pas u ruajtën. Ato vinin nga katër varreza pranë Liqenit Baikal, në zona të rëndësishme peshkimi për njerëzit parahistorikë në Siberinë e sotme. Disa nga varret ishin të pazakonta sepse përmbanin disa skelete së bashku dhe nuk kishte shenja që ishin rihapur. Në një vend, shumë nga skeletet i përkisnin fëmijëve. Studiuesit mendojnë se disa fëmijë kanë vdekur në të njëjtën kohë dhe janë varrosur së bashku, gjë që sugjeron se të rinjtë mund të kenë qenë veçanërisht të prekshëm nga sëmundja. Nxjerrja e ADN-së nga dhëmballët e skeleteve u lejoi shkencëtarëve të analizonin edhe lidhjet familjare, përveç kërkimit të baktereve që shkaktojnë murtajën. Edhe pse bakterin e gjetën vetëm në 18 nga 46 skeletet e analizuara, studiuesit besojnë se shumica e individëve ka shumë gjasa të kenë vdekur nga murtaja dhe se në shumë raste ADN-ja e bakterit nuk është ruajtur ose nuk është zbuluar. “Një studim i ADN-së së lashtë mbi viktimat e murtajës në një varr epidemie në Smithfield të Londrës mesjetare tregoi një shkallë zbulimi prej vetëm 20%,” tha Macleod. Duke qenë se në Siberi kjo shifër ishte edhe më e lartë, ai shtoi: “kjo është në përputhje me faktin se pothuajse të gjithë kanë vdekur nga murtaja.” Rastet e murtajës ende shfaqen herë pas here në disa zona rurale. Nëse zbulohet herët, ajo mund të trajtohet me antibiotikë. Madagaskari raportoi më shumë se 2,400 raste të murtajës pneumonike në vitin 2017. Një person në Arizona vdiq nga infeksioni vitin e kaluar, në vdekjen e parë të regjistruar nga murtaja në SHBA që nga viti 2007./Përktheu Piranjat News
