Ish-ministri i Jashtëm, Ditmir Bushati ka reaguar për herë të parë në lidhje me protestat masive të të rinjve dhe qyteta...
BOTA
Trump bëri thirrje për kthimin e provave bërthamore, por çfarë tregon trashëgimia tragjike e ishujve Marshall
PiranjatPërditësimi i fundit 4 Nëntor 2025, 20:32
Thirrja e Presidentit Donald Trump që Shtetet e Bashkuara të rifillojnë testimet e armëve bërthamore javën e kaluar i ka bërë ekspertët të habiten. Çfarë donte të thoshte në të vërtetë ai, shpërthimin e një koke bërthamore apo testimin e sistemeve të shpërndarjes?
A e kupton ai se si funksionojnë armët bërthamore? Si do të reagojnë kundërshtarët bërthamorë të SHBA-së? Dhe disa ekspertë paralajmërojnë se testimi i kokave bërthamore - duke krijuar shpërthime të vërteta bërthamore - dëmton njerëzit dhe mund të ketë pasoja afatgjata për breza.
Pak njerëz e dinë dëmin që mund të shkaktojnë testimet bërthamore më mirë sesa banorët e Ishujve Marshall, një vend me 1,200 ishuj dhe atole në Paqësor, i cili ishte një territor i administruar nga SHBA-të nga viti 1947 deri në vitin 1986.
Ndërsa zhvillonte arsenalin e saj bërthamor pas Luftës së Dytë Botërore, SHBA-të shpërthyen 67 bomba bërthamore atje midis viteve 1946 dhe 1958. Ato shpërthime kishin ekuivalentin shpërthyes të një bombe atomike me madhësinë e Hiroshimës çdo ditë për 20 vjet, sipas një raporti të vitit 2025 nga Instituti për Kërkime të Energjisë dhe Mjedisit (IEER).
Efektet e rrezatimit kanë qenë shkatërruese, sipas raporteve të qeverisë amerikane të cituara nga Fondacioni i Trashëgimisë Atomike, i cili tha se testimi ishte përgjegjës për 55% të kancerit në disa nga atolet veriore të ishujve. Dhe efekti ka qenë më i përhapur sesa në ishuj. Të shpërndara nga erërat në atmosferë, pasojat bërthamore nga ato teste kanë rezultuar në rreth 100,000 vdekje të tepërta nga kanceri në të gjithë botën, sipas studimit IEER. Pikat e nxehta të këtyre mbetjeve u zbuluan deri në Sri Lanka dhe Meksikë.
Sëmundjet e ngjashme vijnë nga izotopet në pasojat bërthamore që mund të depërtojnë në trupin e njeriut dhe të shkaktojnë mutacione në ADN, sipas një punimi të vitit 2024 nga Revista e Shoqërisë Amerikane të Onkologjisë Klinike. Izotopet mund të qëndrojnë në mjedis me vite pas testimit, duke prekur ata që janë të ekspozuar ndaj kancerit, duke përfshirë mushkëritë, leuçeminë, limfomën, tiroiden dhe gjirin, thotë studimi.
Testet bërthamore të SHBA-së në të kaluarën nuk u kufizuan vetëm në ishujt e Paqësorit. Në Vendin e Testimit në Nevada në shkretëtirën Mojave u kryen 100 teste atmosferike nga viti 1951 deri në vitin 1962 dhe 828 teste nëntokësore, e fundit prej të cilave ishte në vitin 1992. Edhe pse testimet nëntokësore konsiderohen më të sigurta, 32 nga këto teste në Nevada rezultuan në shpërthimin e mbetjeve të dëmshme në atmosferë, sipas një raporti të OKB-së të vitit 1993.
“Ne e dimë që testimet bërthamore kanë pasoja shkatërruese në komunitetet dhe ekosistemet në të gjithë Shtetet e Bashkuara, shumë prej të cilëve ende kërkojnë dëmshpërblime për dëmet e shkaktuara nga testimet bërthamore të SHBA-së gjatë Luftës së Ftohtë”, tha Matt Korda, drejtor i asociuar në Projektin e Informacionit Bërthamor në Federatën e Shkencëtarëve Amerikanë.
“Rifillimi i testimeve pothuajse me siguri do të shkaktonte dëme të reja mbi ato grupe”, tha Korda për CNN.
Trashëgimia tragjike bërthamore
Në Ishujt Marshall, plagët e testimeve bërthamore janë ende të freskëta. “Ky nuk është trillim, as e kaluara e largët. Është një kapitull i historisë ende gjallë përmes mjedisit, shëndetit të komuniteteve dhe të dhënave që po mbledhim sot”, shkroi aktivisti i Greenpeace, Shaun Burnie, pasi vizitoi ishujt në fillim të këtij viti.
Grupi mjedisor organizoi një udhëtim në Ishujt Marshall nga marsi deri në prill të këtij viti për të dokumentuar gjendjen e tyre dhe për të marrë mostra shkencore që do të përfshihen në një raport të ardhshëm mbi ishujt.
Në ishullin e vogël Runit, pjesë e Atollit Enewetak, ndodhet "kupola", një strukturë me diametër 377 metra, e bërë nga betoni me trashësi rreth gjysmë metri. Poshtë saj ndodhen 85,000 metra kub mbetje radioaktive të mbledhura në një përpjekje të viteve 1970 për të pastruar ishujt, sipas Greenpeace.
