Një 40-vjeçar ka humbur jetën këtë të shtunë pasi ka rënë në një humnerë në zonën e L&eu...
BOTA
A nuk është vdekja fundi? Shkencëtarët zbulojnë një gjendje të tretë mes jetës dhe vdekjes
PiranjatPërditësimi i fundit 22 Qershor 2026, 11:51
Për shekuj me radhë kemi besuar se vdekja është përfundimtare. Zemra ndalon, trupi ftohet dhe jeta merr fund. Por në laboratorët modernë të biologjisë, kjo siguri e lashtë po vihet në pikëpyetje.
Shkencëtarët kanë zbuluar se disa qeliza nuk e “pranojnë” vdekjen kur organizmi ku ato bënin pjesë ndalon së jetuari. Në kushtet e duhura, ato mund të zgjohen, të riorganizohen dhe të fillojnë të sillen si diçka krejtësisht e re. Jo plotësisht të gjalla, por as të vdekura. Diçka në mes.
Mirë se vini në botën e biobotëve – entitete të gjalla, që lëvizin dhe vetëriparohen, të krijuara nga qelizat e organizmave të vdekur.
Kur qelizat e vdekura fillojnë të lëvizin
Gjithçka nisi me xenobotët, grumbuj qelizash të marra nga embrionet e bretkosave. Kur u ndanë nga trupi i tyre dhe u vendosën në një mjedis ushqyes laboratorik, këto qeliza filluan të bënin diçka të papritur: lëviznin, riparonin veten dhe madje riprodhonin struktura të reja.
Xenobotët u krijuan nga studiues të Universitetit Tufts dhe Universitetit të Vermontit. Ata nuk janë robotë artificialë, por përbëhen tërësisht nga inde biologjike, kryesisht qeliza të lëkurës.
Sipas biologut Michael Levin, një nga drejtuesit e projektit, askush nuk i programoi qelizat të lëviznin në atë mënyrë.
“Ato thjesht e bënë vetë. U bashkuan spontanisht dhe krijuan sjellje të koordinuara,” shpjegon ai.
Në disa raste, këto grumbuj mikroskopikë mblidhnin qeliza të lira në enën laboratorike dhe krijonin xenobotë të rinj. Ishte një lloj riprodhimi, por jo ai që natyra kishte parashikuar.
Anthrobotët: Kur qelizat njerëzore bëjnë të njëjtën gjë
Në vitin 2023, studiuesit shkuan edhe më tej. Këtë herë përdorën qeliza njerëzore të mushkërive, disa prej të cilave ishin marrë pas vdekjes së individëve.
Rezultati ishte krijimi i anthrobotëve – grupe të vogla qelizash që mund të lëviznin në lëngje dhe madje të ndihmonin në riparimin e indeve nervore të dëmtuara.
Levin e përshkroi zbulimin si diçka krejtësisht të papritur:
“Është mahnitëse që qelizat normale njerëzore, pa asnjë modifikim të ADN-së, mund të lëvizin vetë dhe të nxisin rritjen e neuroneve në zonat e dëmtuara.”
Një tjetër studiuese, Gizem Gumuskaya, e quajti këtë proces “riprogramim të jetës sociale të qelizave”. Kur çlirohen nga struktura e organizuar e trupit, qelizat zbulojnë mënyra të reja ekzistence.
Anthrobotët mund të mbijetojnë për javë të tëra para se të shpërbëhen natyrshëm. Në eksperimentet laboratorike, ata duket se përshpejtonin procesin e shërimit të neuroneve të dëmtuara.
Gjendja e tretë mes jetës dhe vdekjes
Por çfarë janë saktësisht këto krijesa?
Ato nuk janë as njerëz, as bretkosa dhe as robotë në kuptimin tradicional. Shkencëtarët i përshkruajnë si pjesë të një “gjendjeje të tretë”, mes jetës dhe vdekjes.
Qelizat që dikur i shërbenin një organizmi nuk janë më pjesë e tij, por vazhdojnë të jetojnë, të bashkëpunojnë dhe të përshtaten me mjedisin.
Biologët Peter Noble dhe Alex Pozhitkov argumentojnë se koncepti i vdekjes biologjike mund të ketë nevojë të rishikohet. Pas vdekjes së organizmit, shumë qeliza mbeten funksionale për orë apo edhe ditë të tëra dhe, në rrethana të caktuara, mund të rifillojnë aktivitete komplekse.
Kjo ngre një pyetje të rëndësishme:
Kur përfundon vërtet jeta?
Shpresë për mjekësinë e së ardhmes
Zbulimi mund të ketë pasoja të mëdha për mjekësinë.
Shkencëtarët imagjinojnë se një ditë biobotët e krijuar nga qelizat e vetë pacientit mund të përdoren për të transportuar ilaçe, për të pastruar arteriet e bllokuara ose për të riparuar indet e dëmtuara nga brenda organizmit.
Për shkak se krijohen nga qelizat e pacientit, ata nuk do të shkaktonin refuzim nga sistemi imunitar.
Po ashtu, studiuesit mendojnë se biobotët mund të përdoren për pastrimin e mjedisit, duke larguar mikroplastikat nga ujërat ose duke kryer funksione të tjera biologjike.
Dilemat etike
Megjithatë, zbulimi sjell edhe pyetje të vështira.
Nëse qelizat tona mund të vazhdojnë të veprojnë pas vdekjes, a janë ato ende pjesë e nesh? Nëse mund të krijojnë struktura të reja dhe të kryejnë funksione të pavarura, ku fillon dhe ku mbaron jeta?
Shkencëtarët theksojnë se xenobotët dhe anthrobotët nuk kanë vetëdije. Ata nuk kanë tru, sistem nervor apo perceptim të botës.
Megjithatë, ekzistenca e tyre tregon se jeta është shumë më elastike dhe më komplekse sesa kemi menduar deri më sot.
Një kufi i ri në biologji
Pavarësisht debateve, xenobotët dhe anthrobotët përfaqësojnë një nga zbulimet më intriguese të biologjisë moderne.
Ata na kujtojnë se vdekja mund të mos jetë një vijë e prerë, por një proces shumë më kompleks sesa mendohej. Edhe pasi zemra ndalon, disa pjesë të organizmit vazhdojnë të kenë potencial për veprim, ndryshim dhe organizim.
Ndoshta vdekja nuk është gjithmonë fundi i gjithçkaje. Ndoshta, në nivel qelizor, ajo është vetëm fillimi i një forme tjetër ekzistence./Përktheu Piranjat News
