Më shumë se 100 ditë pasi bombat amerikane dhe izraelite filluan të binin mbi Iranin, të dyja palët po shpallin fitoren, një shenjë se sa shumë secila kishte nevojë për një rrugëdalje.
Një marrëveshje i ka dhënë fund zyrtarisht luftimeve, por negociatat më të vështira sapo kanë filluar. Të dyja palët ia kanë shitur marrëveshjen publikut të tyre si një fitore, por, siç shpjegojnë analistët, asnjëra nuk i ka bindur plotësisht dhe kritikët vendas nga të dyja palët argumentojnë se janë bërë shumë lëshime.
Për Iranin, marrëveshja me SHBA-në ofron diçka po aq të rëndësishme sa një armëpushim: një mënyrë për të pretenduar se jo vetëm që i ka mbijetuar luftës pa u dorëzuar, por ka dalë prej saj më i fortë.
Që nga fillimi, objektivi kryesor i Teheranit nuk ishte domosdoshmërisht të mposhtte SHBA-në dhe Izraelin në terma ushtarakë konvencionalë. Ai duhej të dilte nga konflikti me Republikën Islamike të paprekur, me lidershipin e saj ende funksional dhe pozicionin e saj negociues jo plotësisht të thyer.
Memorandumi i Mirëkuptimit (MOU) – siç njihet marrëveshja – i lejon Iranit të thotë se e ka arritur këtë.
Dokumenti, i nënshkruar veçmas nga Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, dhe Presidenti iranian, Masoud Pezeshkian, përcakton një kornizë 60-ditore për negociatat mbi programin bërthamor të Iranit, por gjithashtu konfirmon një ndalesë të menjëhershme të operacioneve ushtarake në të gjitha frontet, përfshirë Libanin, respektin e ndërsjellë për sovranitetin, rihapjen e Ngushticës së Hormuzit dhe heqjen e bllokadës detare amerikane ndaj anijeve iraniane.
Detyrimet e menjëhershme të Iranit janë të rëndësishme, por relativisht të kufizuara. Teherani ka rënë dakord të ndihmojë në sigurimin e kalimit të sigurt tregtar përmes Hormuzit, diçka që kishte qenë prej kohësh status quo para luftës, të riafirmojë se nuk do të ndjekë armë bërthamore dhe të hyjë në bisedime mbi të ardhmen e programit të tij të uraniumit të pasuruar në nivel të lartë dhe të pasurimit.
Angazhimet e SHBA-së duken më të gjera. Sipas Memorandumit të Mirëkuptimit, Uashingtoni do të fillojë heqjen e bllokadës detare, do të lëshojë përjashtime për eksportet iraniane të naftës, do të vërë në dispozicion asetet iraniane të ngrira ose të kufizuara, do të punojë për lehtësimin e sanksioneve dhe do të ndjekë me partnerët rajonalë një plan rindërtimi dhe zhvillimi ekonomik për Iranin me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë (224 miliardë paund).
Kjo ndihmon në shpjegimin pse reagimi i kritikëve iranianë deri më tani ka qenë i heshtur. Memorandumi i Mirëkuptimit i jep lidershipit mjaftueshëm për ta paraqitur marrëveshjen si një fitore: sovraniteti i Iranit njihet, bllokada pritet të hiqet, lehtësimi i sanksioneve është në tryezë dhe financimi i rindërtimit përmendet në mënyrë të qartë.
Por kjo heshtje nuk ka gjasa të zgjasë. Edhe përgjigjja e parë e udhëheqësit suprem të Iranit, Mojtaba Khamenei, ishte e balancuar me kujdes: ai lejoi që marrëveshja të vazhdonte, ndërkohë që e bëri të qartë se ajo ishte pranuar nën përgjegjësinë e Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare të Iranit.
Çështjet më të vështira janë shtyrë, nuk janë zgjidhur. E ardhmja e uraniumit të pasuruar shumë të Iranit, shkalla e industrisë së tij të pasurimit dhe rindërtimi i objekteve bërthamore të dëmtuara tani do të negociohen nën presion të madh.
Kjo krijon një problem për udhëheqjen e Teheranit. Media shtetërore, Garda Revolucionare, parlamenti dhe figura të linjës së ashpër kanë kaluar javë të tëra duke i thënë bazës së tyre se Irani mundi SHBA-në dhe Izraelin. Pritjet tani janë të larta. Çdo kompromis mbi uraniumin e pasuruar ose infrastrukturën bërthamore mund të portretizohet nga kritikët si një lëshim i bërë pasi fitorja ishte shpallur tashmë.
Por asnjë kompromis nuk mund të jetë po aq i rrezikshëm. Nëse Teherani refuzon të lëvizë për uraniumin e pasuruar në nivel të lartë ose për formën e ardhshme të programit të tij bërthamor, procesi mund të dështojë dhe vetë armëpushimi mund të vihet nën presion. Kjo do t’i forconte ata në Uashington dhe Izrael që tashmë argumentojnë se Irani e ka përdorur Memorandumin e Mirëkuptimit vetëm për të fituar kohë dhe mund t’i shtyjë të dyja palët përsëri drejt luftës.
Mohammad Bagher Ghalibaf, kryetari i parlamentit dhe kreu i ekipit negociator të Iranit, është përpjekur t’i paraqesë bisedimet me terma sfidues. “Unë nuk jam diplomat”, tha ai në televizionin shtetëror, “por e di mirë se si ta bëj Amerikën të kuptojë”.
Reagimi i Khameneit e ka bërë këtë detyrë edhe më të vështirë. Ai tha se mbante “një pikëpamje tjetër në parim”, por e kishte autorizuar Memorandumin e Mirëkuptimit pasi Pezeshkian, si kreu i Këshillit Suprem të Sigurisë Kombëtare, pranoi përgjegjësinë për mbrojtjen e të drejtave të Iranit dhe atyre të aleatëve të Iranit.
Ky formulim e mban atë mjaftueshëm afër marrëveshjes për të lejuar që ajo të vazhdojë, por mjaftueshëm larg për të shmangur pronësinë e plotë nëse dështon. Për negociatorët e Iranit, kjo mund të ngushtojë hapësirën për kompromis. Ata duhet ta kënaqin Uashingtonin pa u dukur sikur kanë kaluar vija që vetë udhëheqësi nuk i ka përqafuar plotësisht.
Gjuha e Ghalibaf synon po aq shumë audiencën e brendshme të Iranit sa edhe Uashingtonin. Ish-komandanti i Gardës Revolucionare duhet t’ia shesë marrëveshjen një baze të vijës së ashpër, thellësisht dyshuese ndaj kompromisit me SHBA-në.
Krahasimi me marrëveshjen bërthamore të vitit 2015 është i pashmangshëm. Në Uashington, disa mund ta paraqesin Memorandumin e Mirëkuptimit si më të keq se Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit, siç njihej marrëveshja e mëparshme, duke argumentuar se Trump ka pranuar një kornizë që i jep Iranit lehtësim të sanksioneve dhe përfitime ekonomike, ndërsa shtyn çështjet më të vështira bërthamore.
Megjithatë, në Teheran, rreziku është i ndryshëm. Mbështetësit e linjës së ashpër mund të akuzojnë qeverinë dhe ekipin negociator për përsëritjen e asaj që e panë si tradhti të vitit 2015, kur Presidenti Hassan Rouhani u sulmua nga deputetët, media konservatore dhe rivalët politikë, të cilët e akuzuan atë se kishte bërë shumë lëshime mbi programin bërthamor të Iranit.
Për Pezeshkian dhe Ghalibaf, sfida është që një kuadër armëpushimi të shndërrohet në një sukses politik, përpara se ky reagim të marrë forcë.
Irani ka fituar kohë, lehtësim nga presioni i menjëhershëm ushtarak dhe perspektivën e lëshimeve të mëdha ekonomike. Gjithashtu ka shmangur rezultatin që Uashingtoni kërkoi më publikisht: dorëzimin total.
Por ende nuk e ka siguruar marrëveshjen përfundimtare. Memorandumi i Mirëkuptimit forcon pozicionin e Iranit në planin afatshkurtër, sepse sistemi ka mbijetuar dhe Uashingtoni ka marrë angazhime të dukshme. Rreziku për Teheranin është që 60 ditët e ardhshme të ekspozojnë hendekun midis imazhit të fitores së shitur në vend dhe kompromiseve të nevojshme për të parandaluar rikthimin e luftës.
Irani ka dalë nga kapitulli i parë i luftës më i fortë nga sa prisnin shumë, por sfida e tij e radhës mund të jetë më e vështirë: mbajtja e bazës së vet politike pas procesit mjaftueshëm gjatë për të arritur një marrëveshje përfundimtare, pa lejuar që kompromisi të duket si një lëshim apo edhe një humbje.
Trump e cilëson marrëveshjen si ‘fitore të madhe’, por kritikët thonë se lëshimet janë shumë të mëdha
Donald Trump e ka cilësuar marrëveshjen si një “fitore të madhe” për Shtetet e Bashkuara , e cila në fund të fundit arrin qëllimin e tij gjithëpërfshirës të luftës për të parandaluar Iranin të pajiset me armë bërthamore.
Megjithatë, në afat të shkurtër, një “fitore” shumë më e menjëhershme është rihapja e ekonomisë globale si rezultat i hapjes së Ngushticës së Hormuzit.
Ndërsa konflikti vazhdonte dhe Ngushtica e Hormuzit mbetej praktikisht e mbyllur, sondazhet sugjeronin vazhdimisht se publiku amerikan po acarohej gjithnjë e më shumë me çmimin e lartë të benzinës dhe me atë që lufta nënkuptonte për ta në vend.
Pakënaqësia me ekonominë ishte ndër arsyet kryesore pse votuesit e dërguan Trumpin përsëri në Shtëpinë e Bardhë në vitin 2024, dhe perceptimi se lufta që presidenti zgjodhi të fillonte po u dëmtonte xhepat ishte bërë politikisht dëmtues për Trumpin.
Edhe pse ai vetë mund të mos jetë në fletën e votimit në zgjedhjet e mesit të mandatit të nëntorit, kjo shqetësim erdhi në një kohë të vështirë për republikanët e tjerë, shumë prej të cilëve janë përballur me zgjedhës gjithnjë e më të zemëruar, dhe për votuesit e mundshëm që po bëheshin gjithnjë e më të zëshëm rreth perspektivës së një konflikti të gjatë dhe të ngrirë.
Duke pasur parasysh këtë, marrëveshja i jep Trumpit hapësirë për të marrë frymë dhe, siç shpresojnë aleatët e tij politikë, mundësinë për ta portretizuar veten si figura që e mbylli konfliktin relativisht shpejt dhe shmangu llojin e përfshirjeve të huaja në dukje të pafundme të luftërave të përjetshme kundër të cilave ai bëri fushatë.
Megjithatë, kritikët e marrëveshjes – përfshirë disa nga brenda Partisë Republikane – e kanë akuzuar tashmë Trumpin se po jep shumë për sa i përket lëshimeve.
Në zemër të këtij argumenti është premtimi se Irani do të përfitojë nga fondi i rindërtimit prej 300 miliardë dollarësh.
“Nuk ka asnjë pagesë prej 300 miliardë dollarësh për Iranin nga SHBA-të. Këto janë lajme të rreme”, shkroi Trump në Truth Social. “E tëra çfarë i mbetet SHBA-së është suksesi, çmime më të ulëta të naftës dhe fitorja.”
Ndërsa Trump dhe zyrtarë të tjerë të administratës e kanë bërë të qartë se asnjë nga këto para nuk do të vijë direkt nga SHBA-ja, kjo ka bërë që disa brenda partisë të ndihen të shqetësuar.
“Historia na mëson se t’u japësh miliarda dollarë të çmendurve teokratikë që duan të na vrasin nuk është një ide e mirë”, tha senatori i Teksasit, Ted Cruz – një aleat përndryshe i besueshëm i Trump – për The Hill. “Mendoj se presidenti po merr disa këshilla shumë të dobëta.”
Komentatori konservator Tucker Carlson, i cili, pavarësisht kritikave të fundit ndaj administratës, mbetet një figurë e fuqishme midis bazës së Maga-s, e tha më troç.
“Kjo është një humbje mjaft poshtëruese për Shtetet e Bashkuara,” tha ai në emisionin e tij në X. “Kjo është një humbje.”
Veçanërisht, administrata është detyruar gjithashtu të pranojë se disa nga qëllimet e saj të luftës me sa duket janë bërë jo-prioritete që nuk përmenden në Memorandumin e Mirëkuptimit.
Në fillim të konfliktit, për shembull, Trump u zotua se ushtria amerikane do të “shkatërronte raketat e tyre dhe do ta rrafshonte industrinë e tyre të raketave”, duke e lënë atë “të zhdukur”.
Në mënyrë të ngjashme, Memorandumi i Mirëkuptimit nuk përmban asnjë referencë për lidhjet e Iranit me grupet rajonale të ndërmjetësuara, pavarësisht premtimit të Trump në mars se SHBA-të po punonin për të siguruar që “regjimi iranian nuk mund të vazhdojë të armatosë, financojë dhe drejtojë ushtritë jashtë kufijve të tyre”.
Administrata tani është tërhequr nga ky qëllim, me zëvendëspresidentin JD Vance që u tha gazetarëve se SHBA-të “pret” që Hezbollahu të përmbahet nga të shtënat ndaj izraelitëve.
Armëpushimet, shtoi ai, janë “paksa të çrregullta” dhe mund të pritet të ndodhin “përshkallëzime”.
Vetëm kjo do ta bëjë marrëveshjen jopopullore midis atyre republikanëve që e shohin angazhimin e SHBA-së ndaj sigurisë së Izraelit si një aspekt të patundur të politikës amerikane./BBC
