Analisti Enton Abilekaj ka reaguar për marrëveshjen që pritet të shqyrtohet në Kuvend, duke paralajmëruar se miratimi i saj pa u...
BOTA
Ja kur datojnë lojërat e fatit të amerikanëve vendas
PiranjatPërditësimi i fundit 14 Prill 2026, 10:57
Një studim i ri tregon se amerikanët vendas përdornin zare dhe zhvillonin lojëra probabiliteti që rreth 12,000 vjet më parë, shumë më herët se çdo kulturë tjetër e njohur. Kjo sugjeron se ata kishin kuptim të avancuar të koncepteve si rastësia dhe probabiliteti, duke sfiduar idenë se këto zhvillime intelektuale nisën në Botën e Vjetër.
Në raporte të pluhurosura gërmimesh dhe në vëllime të vjetra antikuarësh, një avokat i kthyer në arkeolog ka zbuluar prova që përmbysin historinë e njohur të lojërave të fatit tek njerëzit. Gjetjet, të publikuara të enjten në revistën American Antiquity, sugjerojnë se amerikanët vendas kishin zare dhe lojëra probabiliteti që 12,000 vjet më parë. Kjo është mijëra vjet më herët sesa mendohej se kjo praktikë ekzistonte në Botën e Vjetër — Evropë, Afrikë apo Azi.
Studimi thotë se aktivitete të tilla, të bazuara në konceptet e rastësisë, probabilitetit dhe rastit të papërcaktuar, u zhvilluan fillimisht në jugperëndimin e Shteteve të Bashkuara të sotme — jo në Mesopotami apo nga kultura të tjera të lashta.
“E shohim pikërisht këtu në Amerikën e Veriut, duke filluar 12,000 vjet më parë, njerëzit që fillojnë të angazhohen me koncepte shumë komplekse intelektuale, të cilat në Botën e Vjetër nuk trajtohen deri shumë mijëra vjet më vonë,” tha Robert Madden, student doktorature në Colorado State University dhe autori i studimit. “Këto koncepte përfundojnë duke qenë themelore për kuptimin tonë modern shkencor dhe ekonominë moderne.”
Madden, 62 vjeç, ishte avokat gjyqësor për rreth 25 vjet përpara se të merrej me arkeologji. Ai kaloi rreth tre vjet duke shqyrtuar raporte të vjetra të vendeve arkeologjike për të ndërtuar kronologjinë në studimin e tij. Para kësaj, askush në këtë fushë nuk kishte vendosur kritere për atë që duhej të përfshihej në regjistrin arkeologjik të zareve.
“Nuk kam zbuluar asnjë zar të ri të amerikanëve vendas,” tha ai. “Thjesht duhej dikush që të vinte dhe t’i bashkonte të gjitha.”
Studiuesit kanë studiuar përdorimin e zareve nga amerikanët vendas për më shumë se një shekull. Zaret janë pothuajse gjithmonë me dy anë dhe të bëra nga kocka ose druri. Ato janë formësuar me kujdes për të prodhuar rezultate të rastësishme dhe janë të shënuara ose të ngjyrosura për të dalluar anët. Studimet e mëparshme e kishin datuar historinë e tyre rreth 2,000 vjet më parë. Por Madden gjeti prova që zgjerojnë këtë histori me mijëra vjet më shumë, deri në fundin e Epokës së fundit të Akullnajave. Zare ishin zbuluar në gjysmën e parë të shekullit XX në disa vende arkeologjike të banuara dikur nga kultura Folsom. Këto vende datojnë nga 12,255 deri në 12,845 vjet më parë.
Kronologjia e re tregon përdorim të vazhdueshëm të zareve në jugperëndimin e SHBA-së së sotme.
“Mund t’i shohim duke u shfaqur në të gjithë këtë rajon, gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga 12,000 vjet më parë deri në kontaktin me evropianët, dhe nga ajo kohë deri në ditët e sotme,” tha Madden. Historitë gojore të amerikanëve vendas përmendin shpesh lojërat e fatit, tha Robert Wiener, studiues postdoktoral në Dartmouth University, i cili ka studiuar lojërat e fatit dhe fenë në Chaco Canyon në New Mexico, një qendër e lashtë e popullsisë Pueblo.
“Të paktën në jugperëndim, historitë për lojërat e fatit shpesh tregojnë se ato janë diçka që mund të dalë lehtësisht jashtë kontrollit. Në të njëjtën kohë, ka shumë praktika kulturore ku lojërat e fatit janë diçka që mund ta quajmë fetare, ose një ngjarje sociale që bashkon njerëzit,” tha Wiener.
Në disa histori, përfshirë një nga populli Zuni, edhe hyjnitë luajnë lojëra fati, shtoi ai.
Asnjë zar parahistorik nuk është zbuluar ndonjëherë në pjesën lindore të Amerikës së Veriut. Nuk është e qartë pse; arsyeja mund të jetë thjesht se materialet ruhen më pak atje, duke krijuar njëanshmëri në të dhënat arkeologjike.
Madden mendon se grupet parahistorike të amerikanëve vendas në perëndim shpesh udhëtonin dhe përdornin lojërat si një mekanizëm social për të nxitur tregtinë dhe shkëmbimin e informacionit. Ai tha se dëshmi të shkruara për lojërat me zare datojnë që nga vitet 1600. Këto të dhëna, shumë prej tyre nga Amerika e Veriut lindore, sugjerojnë se lojërat ishin të shpejta dhe shpesh luheshin mes grupeve që nuk njiheshin.
“Këto zakonisht ishin ngjarje shumë sociale, shumë të zhurmshme,” tha ai. “Zakonisht kishte një turmë të madhe rreth lojës dhe shumë baste anësore gjatë garës.”
Megjithatë, nuk ka të dhëna të shkruara për lojërat parahistorike me zare, ndaj shumë pyetje mbeten pa përgjigje.
“A po llogaritnin ata vërtet probabilitetet? Nuk e di,” tha Madden.
Megjithatë, ai tha se kërkimi i tij ofron prova që amerikanët vendas bënin llogaritje komplekse dhe ka gjasa të kenë qenë njerëzit e parë që menduan për koncepte si ligji i numrave të mëdhenj, një koncept matematikor që përshkruan se si një mostër e rastësishme priret drejt një shpërndarjeje të barabartë me kalimin e kohës.
“Ajo që po shohim këtu është një arritje intelektuale,” tha ai.
Provat për zaret janë rreth 6,000 vjet më të vjetra se ato ekuivalente në shoqëritë e Epokës së Bronzit në Afrikë, Evropë dhe Azi.
“Është një zbulim jashtëzakonisht emocionues, sepse për shumë kohë aspektet intelektuale të kulturave të amerikanëve vendas janë lënë mënjanë, në mos janë shtypur qëllimisht nga fuqitë koloniale,” tha Wiener.
“Lojërat e fatit me zare janë një nga mënyrat më të drejtpërdrejta, më të ndjeshme dhe emocionale përmes të cilave njerëzit mund të përballen me këto pyetje” të probabilitetit, shtoi ai.
Madden studioi arkeologji si student universitar, pastaj punoi 25 vjet si avokat gjyqësor. Si partner në firmën ligjore në Houston, Gibbs & Bruns, ai u përqendrua në çështje që lidhen me krizën financiare të vitit 2008.
Ai u largua nga praktika ligjore në vitin 2017 dhe filloi kërkime të pavarura mbi civilizimin Olmek, një popullsi e hershme mezoamerikane, përpara se të niste një program masteri në arkeologji — “dashuria e tij e parë” — në vitin 2022.
Hetimet shumëvjeçare që ai kishte kryer si avokat, me “miliona e miliona faqe dokumentesh”, ishin përgatitje e përkryer për të analizuar të dhënat masive arkeologjike, tha Madden.
Wiener tha: “Ai thjesht mori kohën për të shqyrtuar në mënyrë sistematike shumë e shumë raporte. Shpesh duhet një forcë e jashtme, apo një këndvështrim i ri, për t’i parë gjërat ndryshe.”/Përktheu Piranjat News
