Eduart Mullaj, 55 vjeç nga Delvina, rezulton të jetë personi i plagosur në orët e para të ditës së sotme në Pat...
POLITIKE
“‘Diella’ një model centralist pushteti që Rama ka ndërtuar”, Kathimerini: Pse në Shqipëri, teknologjia merr një karakter thuajse teatral
PiranjatPërditësimi i fundit 19 Shtator 2025, 17:11
Në mesin e shtatorit, Shqipëria u bë vendi i parë në Evropë që prezantoi në Parlamentin e saj një “ministër” të inteligjencës artificiale. Kryeministri Edi Rama prezantoi Diellën, një avatar femëror të veshur me veshje tradicionale shqiptare, e cila deri vonë shërbeu si asistente në platformën e-Albania dhe tani shfaqet në një rol qeveritar në tenderët publikë. Rama foli për një epokë të re transparence dhe paanshmërie; opozita reagoi fuqishëm, duke denoncuar devijimin institucional dhe një “flluskë komunikimi”.
Kjo iniciativë nuk është një eksperiment i thjeshtë teknologjik. Është pjesë e një modeli më të gjerë pushteti që Rama ka kultivuar në katër mandatet e tij radhazi: personal, i centralizuar, me një dimension të fortë spektakli. Qëndrimi i tij i gjatë në pushtet i lejon atij të eksperimentojë me iniciativa të tilla pa kosto serioze politike, pasi ai tashmë ka konsoliduar një stil qeverisjeje që kombinon estetikën, teknologjinë dhe efikasitetin politik. Mandati i katërt, në fakt, sinjalizon gjithashtu një lodhje institucionale: sa më shumë që një lidership vendoset, aq më intensivisht kërkon "risi spektakli" për të rinovuar legjitimitetin e tij. Që kur ai i lyeu pallatet gri të apartamenteve me ngjyra të ndezura si kryetar bashkie i Tiranës për të "rinovuar" qytetin, deri më sot, logjika ka qenë konsistente: politika ndërtohet përmes imazhit. Megjithatë, duhet pranuar se dixhitalizimi ka qenë një nga pjesët më thelbësore të periudhës së Ramës. Platforma e-Albania ka lehtësuar jetën e përditshme të qindra mijëra qytetarëve, ka ulur në mënyrë drastike burokracinë, ka thjeshtuar procesin e lëshimit të dokumenteve dhe ka kufizuar hapësirën për korrupsion të vogël. Diella, si “fytyra” e këtij tranzicioni dixhital, po shkel mbi një terren përmirësimesh të vërteta; por në të njëjtën kohë ajo po i shndërron ato në një narrativë komunikimi që përmirëson imazhin e qeverisë, pa i dhënë përgjigje çështjes së llogaridhënies.
Krahasimi me përvojat e tjera evropiane është domethënës. Estonia e ndërtoi qeverisjen e saj dixhitale mbi një kornizë të fortë institucionale, me transparencë dhe mekanizma të fortë kontrolli. Franca e Emmanuel Macron ka përdorur retorikën e "kombit të startup-eve" për të nxitur inovacionin, pa dëmtuar llogaridhënien. Në të kundërt, në Shqipëri, teknologjia merr një karakter pothuajse teatral: një algoritëm pagëzohet "ministër" dhe personifikon premtimin e paanshmërisë, ndërsa pushteti i vërtetë mbetet i përqendruar në degën ekzekutive.
Pyetja qendrore del pa pushim: kush qeveris? Nuk është Diella ajo që merr vendime; janë ata që përcaktojnë të dhënat, algoritmet, kriteret dhe kufijtë e funksionimit të saj. Pushteti nuk zhduket, ai thjesht fshihet pas velit të "neutralitetit" teknologjik. Kështu, përgjegjësia politike zhvendoset nga ministri i dukshëm dhe i përgjegjshëm te algoritmi i errët dhe projektuesit e tij. Privilegji themelor i demokracisë - aftësia e qytetarit për të kërkuar llogari nga zyrtarët e zgjedhur - dobësohet.
Dimensioni evropian është thelbësor. Shqipëria është në rrugën e duhur për t'u bashkuar me BE-në, ku Akti i Inteligjencës Artificiale që është në zhvillim e sipër i klasifikon mjetet e inteligjencës artificiale në sektorin publik si "rrezik të lartë" dhe kërkon mbikëqyrje të qartë njerëzore. Çështja, pra, nuk është vetëm kombëtare, por edhe evropiane: deri në çfarë mase eksperimente të tilla mund të jenë në përputhje me acquis institucionale dhe vlerat që Bashkimi përpiqet të mbrojë në fushën e demokracisë dhe transparencës.
Por ekziston edhe dimensioni estetik i pushtetit. Rama, një ish-artist, e sheh politikën si një skenë. Diella nuk është vetëm një risi teknologjike, është një performancë që i drejtohet si qytetarëve vendas ashtu edhe bashkësisë ndërkombëtare. Është një imazh i kuruar i një Shqipëria që “i përket së ardhmes”, edhe nëse e tashmja e saj institucionale mbetet e brishtë. Për Greqinë, ky rast është me rëndësi të veçantë. Pavarësisht hapave në qeverisjen dixhitale, besimi i qytetarëve në institucione mbetet ndër më të ulëtit në Evropë. Pyetja, pra, nuk është vetëm teknike. Është thellësisht politike: si do të përdoret teknologjia? Si një mjet për të forcuar besimin dhe për të thelluar demokracinë, apo si një sfond për të mbuluar dobësitë e saj? Eksperimenti shqiptar tregon se teknologjia nuk është neutrale. Pa transparencë, kontroll të pavarur dhe kundërpesha të forta institucionale, ajo mund të bëhet lehtësisht një pasqyrë e pushtetit: e shndritshme në sipërfaqe, e zbrazët nga brenda.
Diella nuk është një kërcim drejt së ardhmes. Është një pasqyrë që pasqyron kontradiktat e kohës sonë: inovacion apo drejtim? llogaridhënie apo përqendrim pushteti? Eksperimenti i Ramës nuk ka të bëjë vetëm me Shqipërinë; ai ka të bëjë me të gjithë Evropën dhe veçanërisht me shoqëritë ku besimi në institucione është i brishtë. Përgjigja e pyetjes "kush qeveris?" bëhet kështu më urgjente se kurrë.
