Deputeti i Partisë Demokratike Saimir Korreshi komentoi deklaratën e kryeministrit Edi Rama se prindërit e studentëve duhet të paguajn&...
POLITIKE
"Nëse rrëzohet lideri, demokratët në mbarë botën marrin zemër"/ "Economist": Zgjedhjet në Turqi, më të rëndësishmet e vitit në planet
PiranjatPërditësimi i fundit 5 Maj 2023, 10:43
TURQI- The Economist "interpreton" fitoren e mundshme të Kemal Kilicdaroglu në zgjedhjet presidenciale të 14 majit në Turqi, si një mesazh të mbizotërimit të "demokracisë së vërtetë", përballë përpjekjeve moderne për ta minuar atë nga liderët modernë autoritarë.
Duke folur për një fitore me "vlerë të lartë gjeopolitike" për Perëndimin, revista e njohur thekson se "nëse ai fiton, do të jetë një moment i madh për Turqinë, Evropën dhe luftën globale për demokraci të vërtetë", duke sinjalizuar tërheqjen e një prej lojtarëve më të fuqishëm në kampin e autoritarizmit në mbarë botën.
Duke hetuar arsyet për një dorëzim të mundshëm, Economist vëren se politikat ekonomike të Erdoganit "kanë çuar në inflacione e cila arriti në 86% vitin e kaluar, dhe është ende shumë mbi 40%” duke ulur mesataren e turqve".
Kandidati opozitar turk, Kemal Kilicdaroglu, është rivali kryesor i liderit islamik në zgjedhjet e 14 majit dhe ka një epërsi të ngushtë në sondazhet e opinionit. Kjo garë e ngushtë pritet të shkojë në raundin e dytë dy javë më vonë.
"Nëse Turqia rrëzon liderin e saj autoritar, demokratët në mbarë globin do të marrin zemër"
Pas 20 vjetësh sundimi gjithnjë e më autoritar, Rexhep Tajip Erdogan rrezikon të rrëzohet nga votuesit.
Përballë pallatit Topkapi në Stamboll, selia e sulltanëve osmanë, ndodhet një “monument” i një lideri tjetër autokratik. Anadolu, aeroplanmbajtësja e parë turke e ndërtuar në shtëpi, u ankorua në Bosfor muajin e kaluar ndërsa vendi përgatitet për zgjedhjet e 14 majit, më të rëndësishmet në planet këtë vit.
Duke treguar anijen luftarake, e cila është në një turne fushate në brigjet, presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan shpreson të nxisë votuesit patriotë. Por karizma e tij, gjestet dhe dhuratat e bujshme mund të mos mjaftojnë. Njeriu që ka qeverisur Turqinë që nga viti 2003 në një mënyrë gjithnjë e më autoritare mund të përballet me disfatën.
Siç e përmendim, zgjedhjet janë në teh të briskut. Shumica e sondazheve tregojnë se zoti Erdogan është prapa me një diferencë të ngushtë. Në rast të humbjes së tij, kjo do të ishte një përmbysje politike spektakolare me përmasa globale. Populli turk do të ishte më i lirë, më pak i frikësuar dhe - në planin afatgjatë - do të jetonte më i begatë. Një qeveri e re do të rivendoste marrëdhëniet e tensionuara me Perëndimin. (Turqia është anëtare e NATO-s, por nën Erdoganin ka qenë një faktor destabilizues në Lindjen e Mesme dhe ka kërkuar lidhje më të ngushta me Rusinë). Por mbi të gjitha, në një kohë kur dominimi i liderëve autoritarë është në rritje, nga Hungaria në Indi, largimi paqësor i Erdoganit do t'u tregonte demokratëve në mbarë botën se liderët autoritarë mund të mposhten.
Duke filluar nga vetë Turqia, një vend me të ardhura mesatare prej 85 milionë banorësh në udhëkryq mes Azisë, Evropës dhe Lindjes së Mesme, si liderët autoritarë në mbarë botën, Rexhep Tajip Erdogan e ka çimentuar veten në pushtet duke dobësuar sistematikisht institucionet që kufizojnë dhe korrigjojnë praktikat e këqija, qeverisja. Institucione të cilat kundërshtarët e tij, nën një aleancë gjashtëpalëshe dhe me një plan të detajuar qeverisës, premtojnë t'i rivendosin.
Si pjesë e pasojave negative të një pushteti të mbicentralizuar, politikat ekonomike të Erdoganit po godasin më së shumti turqit mesatarë. Pasi shkarkoi tre guvernatorët e bankës qendrore të supozuar të pavarur brenda dy viteve, ai emëroi dhëndrin e tij të paaftë si ministër financash dhe që atëherë e ka detyruar bankën të zbatojë një politikë monetare absurde të lirshme me nxitim të pamatur.
Si i tillë, ai e ka mbajtur rritjen mjaft të qëndrueshme, por e ka çuar inflacionin në një normë që arriti në 86% vitin e kaluar dhe është ende shumë mbi 40% (sipas shifrave zyrtare, të cilat mund të mos jenë të besueshme). Votuesit ankohen se çmimi i qepëve është dhjetëfishuar në dy vjet. Nëse sfiduesi, Kemal Kilicdaroglu, fiton presidencën, ai është zotuar të rivendosë pavarësinë e bankës dhe të ulë inflacionin në shifra njëshifrore, gjë që, me çdo fat, do të ndryshojë edhe kolapsin e investimeve të huaja. Por nuk është vetëm ekonomia që do të duhet të rregullohet.
Republika gjithashtu është në mbështetje mekanike. Ashtu si shumë udhëheqës të tjerë autoritarë, Erdogan ka tredhur gjyqësorin përmes një bordi të kontrolluar emërimesh ligjore. Ai ka heshtur mediat, pjesërisht ose nëpërmjet frikësimit ose përmes shitjes së orkestruar te miqtë e tij, një tjetër dredhi e zakonshme. Ai e ka anashkaluar Parlamentin përmes ndryshimeve kushtetuese në 2017, të cilat i dhanë atij diskrecion për të qeverisur me dekret. Z. Kilicdaroglu premton ta ndryshojë këtë. Prokurorët e afërt me Erdoganin kanë frikësuar aktivistët dhe politikanët me akuza të sajuara për "terrorizëm". Mes të burgosurve politikë të Turqisë është lideri i partisë kryesore kurde - e treta më e madhe në vend - i cili kërcënohet me ndalim. Kundërshtari i tij politik, kryetari i bashkisë së Stambollit, përballet me burgim dhe përjashtim nga jeta politike. Ish-operativët e qeverisë në mërgim kanë frikë të kritikojnë Presidentin, duke kërkuar anonimitetin përpara se ta diskutojnë me pëshpëritje. E gjithë kjo do të përkeqësohet nëse zoti Erdogan rizgjedhet, por do të përmirësohet me shpejtësi nëse ai humbet.
Një fitore e opozitës do të ishte gjithashtu e mirë për fqinjët e Turqisë dhe me vlerë të lartë gjeopolitike për Perëndimin. Turqia këto ditë është pothuajse plotësisht e shkëputur nga pjesa tjetër e Evropës, megjithëse është ende një kandidat për anëtarësim në BE. Kjo mund të mos ndodhë kurrë - por pasi Presidenti Kilicdaroglu është i përkushtuar të respektojë vendimet e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut dhe të fillojë lirimi i të burgosurve politikë të zotit Erdogan. Evropa duhet të përgjigjet duke ringjallur një program vizash të ngecur prej kohësh për turqit, duke i lejuar Turqisë akses në tregun e përbashkët të BE-së, por edhe bashkëpunim më të ngushtë me të në politikën e jashtme.
Me largimin e të fortit të saj, përçarja e Turqisë me NATO-n do të fillojë të rregullohet. Vetoja e saj për anëtarësimin e Suedisë në Aleancë do të hiqet. Marrëdhëniet me Amerikën, të helmuara nga afërsia e zotit Erdogan me Vladimir Putinin dhe sulmet ndaj forcave kurde në Siri, do të përmirësohen. Megjithatë, një Turqi e re do të ruante politikën e zotit Erdogan për të ecur në litar në lidhje me Ukrainën. Ajo do të vazhdojë të furnizojë Ukrainën me drone, por nuk do t'i bashkohet sanksioneve kundër Rusisë, tek e cila mbështetet për turizmin dhe gazin natyror.
"autokracitë parlamentare"
Megjithatë, më e rëndësishme se e gjithë kjo do të ishte mesazhi që një fitore eventuale e opozitës do t'u dërgonte demokratëve në mbarë botën. Në nivel global, gjithnjë e më shumë liderë të mundshëm autoritarë po minojnë demokracinë pa e shfuqizuar plotësisht, por duke çmontuar rregullat dhe institucionet që kufizojnë fuqinë e tyre. Pesëdhjetë e gjashtë vende tani kualifikohen si "autokraci parlamentare", vlerëson v-Dem, një organizatë kërkimore, nga dyzet që ishin afër fundit të Luftës së Ftohtë. Lista mund të rritet: presidenti i Meksikës, Andrés Manuel López Obrador, po përpiqet të minojë gjyqësorin dhe autoritetin zgjedhor të vendit.
Një fener për të shtypurit
Nëse zoti Erdogan humbet, kjo do të dëshmojë se erozioni i demokracisë mund të kthehet mbrapsht dhe të tregojë rrugën. Partitë opozitare demokratike duhet të njohin rrezikun dhe të bashkohen para se të jetë tepër vonë. Në Indi, një opozitë e fragmentuar lejoi Narendra Modi, një kryeministër autoritar, të bëhej dominues me 37% të votave. Tashmë kreu i opozitës zyrtare përballet me mundësinë e burgut. Situata në Poloni është më pak e zymtë, por edhe opozita e saj është zbehur, njëra pas tjetrës, nga partia populiste në pushtet.
Opozita turke "Aleanca e Kombit" ka bërë tashmë shumë më mirë se ata. Z. Kilicdaroglu mund të jetë pak i mërzitshëm, por ai është një ndërtues i vazhdueshëm konsensusi dhe simpatik i përulur, pikërisht e kundërta e kundërshtarit të tij. Nëse ai fiton, do të jetë një moment i madh për Turqinë, Evropën dhe luftën globale për demokraci të vërtetë. Z. Erdogan bëri disa gjëra të mira në vitet e tij të hershme në detyrë, por akumulimi i vazhdueshëm i shumë pushtetit në duart e tij errësoi gjykimin dhe ndjenjën e tij të moralit, siç priret të bëjë. Ne e mbështesim fuqishëm Kemal Kilicdaroglu si presidentin e ardhshëm të Turqisë.
