Raporti për Shqipërinë, DASH kritika: Ndërhyrja politike rrezikon pavarësinë e ndërmarrjeve shtetërore

Pjesë nga Raporti i DASH: 

Ndërmarrjet Shtetërore

Ndërmarrjet shtetërore (NSH) në Shqipëri janë persona juridikë që janë ose tërësisht në pronësi të shtetit ose të kontrolluar nga shteti, që veprojnë si shoqëri tregtare. Ato përputhen me Ligjin për Sipërmarrësit dhe Shoqëritë Tregtare dhe Ligjin për Transformimin e Ndërmarrjeve Shtetërore në Shoqëri Tregtare, duke siguruar trajtim të barabartë me kompanitë private në të njëjtin sektor. NSH-të duhet të regjistrohen në Qendrën e Regjistrimit të Biznesit dhe pasqyrat e tyre financiare janë të aksesueshme publikisht në faqen e internetit të QKB-së.Qeveria shqiptare kërkon raporte vjetore dhe auditime të pavarura për ndërmarrjet shtetërore. Ato i përmbahen të njëjtave nivele tatimore, procedurave, kontabilitetit vendas dhe standardeve ndërkombëtare të raportimit financiar si kompanitë e tjera tregtare dhe i nënshtrohen rregulloreve të prokurimit publik dhe auditimeve nga Kontrolli i Lartë i Shtetit.

Operacionet e ndërmarrjeve shtetërore rregullohen nga Ligji për Sipërmarrësit dhe Shoqëritë Tregtare, Ligji për Ndërmarrjet Shtetërore dhe Ligji për Transformimin e Ndërmarrjeve Shtetërore në Shoqëri Tregtare. Ministritë përkatëse përfaqësojnë shtetin si pronar të ndërmarrjeve shtetërore. Ndërsa nuk janë të detyruara ligjërisht të ndjekin udhëzimet e OECD-së, parimet themelore të qeverisjes korporative në legjislacionin përkatës në përgjithësi përputhen me standardet e OECD-së. Struktura e qeverisjes korporative të ndërmarrjeve shtetërore përfshin një Bord Mbikëqyrës që përbëhet nga tre deri në nëntë anëtarë që nuk janë të punësuar nga NSH-ja. Dy të tretat e anëtarëve të bordit emërohen nga Ministria e Financave dhe një e treta nga ministria përkatëse e linjës, njësia e qeverisjes vendore ose institucioni. Bordi Mbikëqyrës emëron dhe shkarkon Drejtorin e Përgjithshëm (Administratorin) me një votim prej dy të tretash. Megjithatë, në praktikë, autoriteti për të emëruar dhe shkarkuar Drejtorin Ekzekutiv i takon ministrisë aksionare dhe jo bordit të drejtorëve, duke kufizuar aftësinë e bordit për të monitoruar vendimet e menaxhimit. Sipas Raportit të OECD-së mbi Konkurrueshmërinë e Ballkanit Perëndimor 2024, përpjekjet për të krijuar borde të pavarura dhe profesionale të NSH-ve janë të kufizuara, dhe vendet e lira në borde zakonisht nuk janë as konkurruese dhe as të hapura për publikun, gjë që rrit rrezikun e ndërhyrjeve politike.

Shqipëria nuk publikon një listë të kompanive që janë tërësisht në pronësi të qeverisë dhe si të tilla, është e vështirë të vlerësohen asetet e përgjithshme, të ardhurat neto ose numri i përgjithshëm i punonjësve. Megjithatë, sipas Raportit të OECD-së mbi Konkurrueshmërinë e Ballkanit Perëndimor 2024, Shqipëria kishte 76 kompani në pronësi të plotë ose me shumicë shtetërore, ku shumica e këtyre kompanive operonin në sektorët e energjisë elektrike, naftës dhe gazit, hekurudhave, shërbimeve postare, porteve, kontrollit të trafikut ajror dhe furnizimit me ujë. Numri i kompanive në të cilat qeveria ka një pjesëmarrje në pakicë është dukshëm më i lartë.

Gjatë viteve të fundit, qeveria ka nisur nisma të shumta ligjore për të krijuar ndërmarrje shtetërore me pronësi të plotë ose të pjesshme shtetërore në sektorë të shumtë, duke përfshirë:

Mbrojtje

Qeverisja elektronike

Bankare

Prokurimi dhe

Tregtia e energjisë elektrike

Kompanitë më të shquara të themeluara në dekadën e fundit përfshijnë:

Korporata Shqiptare e Investimeve

AlbGaz

Air Albania dhe

Garda Ilire

Gjatë viteve 2024-2025, qeveria krijoi dy ndërmarrje të reja shoqërore:

KAYO, e cila merret me prodhimin dhe tregtimin e armëve dhe teknologjisë ushtarake, dhe

Operatori i Prokurimeve të Përqendruara, i cili menaxhon prokurimin qeveritar.

Qeveria gjithashtu prezantoi ndryshime ligjore që mundësojnë krijimin e Operatorit të Energjisë së Rinovueshme (OER), një entitet shtetëror që do të lehtësojë transaksionet e energjisë së rinovueshme në tregun komercial dhe do të shërbejë si një blerës qendror shtetëror dhe menaxher tregu. Përveç kësaj, qeveria miratoi ndryshime ligjore në ligjin për Agjencinë Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit, duke lejuar krijimin e një shoqërie aksionare me të paktën 51 përqind pronësi shtetërore. Kjo kompani do të mbikëqyrë zhvillimin, administrimin dhe mirëmbajtjen e sistemeve të qeverisjes elektronike. Në vitin 2025, qeveria miratoi legjislacionin e ri që mundësoi krijimin e Bankës Shqiptare të Zhvillimit në pronësi të shtetit, e cila u regjistrua në dhjetor 2025.

Programi i Privatizimit

Procesi i privatizimit në Shqipëri është pothuajse i përfunduar, me vetëm disa subjekte të mëdha të mbetura. Privatizimet e mundshme në të ardhmen përfshijnë:

OSHEE, shpërndarësi shtetëror i energjisë elektrike, dhe

Kompania shtetërore e naftës Albpetrol

Sektorë të tjerë mund të paraqesin gjithashtu mundësi privatizimi në të ardhmen. Procesi i tenderimit për privatizime është publik dhe informacioni përkatës publikohet nga Agjencia e Prokurimit Publik . Investitorët e huaj mund të marrin pjesë në programin e privatizimit. Agjencia nuk ka publikuar afate kohore për privatizimet e ardhshme. Në vend të kësaj, qeveria ka miratuar gjithnjë e më shumë Partneritetet Publiko-Private (PPP) si një model për dhënien e shërbimeve publike operatorëve privatë. Agjencia e Prokurimit Publik publikon proceset e tenderimit për këto mundësi dhe investitorët e huaj kanë të drejta të barabarta për të marrë pjesë së bashku me investitorët vendas.