Një vit i tmerrshëm për autokratët evropianë. Pas rënies në prill të kryeministrit hungarez Viktor Orban, në pushtet që nga viti 2010, radha i erdhi presidentit në largim të Serbisë, Aleksandar Vuçiç, në pushtet që nga viti 2014, i cili u rrëzua të dielën, më 25 tetor, gjatë zgjedhjeve parlamentare. Ndërkohë, kryeministri shqiptar Edi Rama, ndonëse konsiderohet më pak autoritar se dy të parët, po përballet me një kundërshtim popullor të përmasave të paprecedenta në rrugët e Tiranës, çdo mbrëmje prej disa muajsh. Ai vazhdon të mbahet fort pas pushtetit, të cilin e ushtron prej më shumë se trembëdhjetë vjetësh.
Përveç kohëzgjatjes së “mbretërimit” të tyre, këta tre burra kanë të përbashkët një mënyrë ushtrimi të pushtetit që dëmton demokracitë e vendeve të tyre, dobëson mekanizmat e kontrollit dhe i lë korrupsionit hapësirë të lulëzojë. Pikërisht kundër këtyre lloj devijimeve u formuan lëvizjet e fuqishme opozitare, të cilat i larguan dy të parët nga majat e shtetit dhe po kërcënojnë të tretin.
Kështu, Peter Magyar zhvilloi fushatën në Hungari kundër “sistemit” në fuqi, iliberalizmin e të cilit Orban e kishte përkufizuar hapur si doktrinë. Në Serbi, lëvizja studentore që rrëzoi Vuçiçin u formua në fund të vitit 2024, pas 16 viktimave të shkaktuara nga shembja e strehës prej betoni të stacionit hekurudhor të Novi Sadit, i cili ishte rinovuar vetëm tre vjet më parë. Ndërsa Edi Rama po përballet me “revolucionin e flamingove rozë”, që lindi nga mobilizimi kundër një projekti të paqartë ndërtimi në një lagunë të mbrojtur, të mbështetur nga Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump.
Refuzimi i iliberalizmit
Kështu, humbjet elektorale të Orbanit dhe Vuçiçit janë pasojë e refuzimit të përkeqësimit të jetës demokratike që ata kanë orkestruar në vendet e tyre përkatëse, dhe jo e një lloj mosinteresimi për politikën nga ana e qytetarëve që i kishin sjellë në pushtet. Pjesëmarrja në zgjedhjet hungareze dhe serbe arriti përkatësisht në 79% dhe 69%, nivele të papara prej disa dekadash.
Këtë e dëshmojnë edhe programet e pasuesve të tyre. Pika e parë e programit të studentëve serbë, e titulluar “Serbia ose mafia”, parashikon çmontimin e mekanizmit shtetëror të grabitjes së pasurisë, të ngritur nga Aleksandar Vuçiç që nga viti 2014: krijimin e një policie gjyqësore të specializuar në luftën kundër korrupsionit, konfiskimin e pasurive të fituara në mënyrë të paligjshme, transparencën e prokurimeve publike dhe çlirimin e mediave nga kontrolli politik.
Rikthimi te normat demokratike ishte madje një argument i rëndësishëm ekonomik gjatë fushatës së Peter Magyarit. Si anëtare e Bashkimit Evropian (BE), Hungaria ishte subjekt i sanksioneve të Komisionit Evropian, i cili kishte pezulluar disbursimin e disa miliardë eurove nga fondet për Budapestin, për shkak të shkeljeve të shtetit të së drejtës nga qeveritë e Viktor Orbanit.
“Nga pikëpamja elektorale, premtimi për zhbllokimin e fondeve evropiane e ndihmoi fushatën e Peter Magyarit në favor të liberalizmit demokratik”, shpjegon Federico Santopinto, përgjegjës i programit për Evropën në Institutin për Marrëdhëniet Ndërkombëtare dhe Strategjike (Iris). “Fakti që ky premtim është mbajtur — Komisioni Evropian propozoi zhbllokimin e 4,2 miliardë eurove në shtator, shënim i redaksisë — e forcon atë në këtë rrugë.”
Çmontimi i sistemit përmes ligjeve të vetë sistemit
Pas fitores në zgjedhje, nis një tjetër sfidë: çmontimi i sistemit ekzistues për t’i dhënë sërish jetë ekosistemit demokratik. “Nuk është aspak e lehtë të realizosh një transformim demokratik pas vitesh të tëra të kapjes së shtetit”, shpjegon Florian Marciacq, studiues i asociuar në Institutin Francez të Marrëdhënieve Ndërkombëtare (Ifri) dhe bashkëdrejtor i Observatorit të Ballkanit të Fondacionit Jean-Jaurès. “Në dhjetor 2025, Vuçiçi emëroi 13 nga 15 gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese dhe mandati i tyre zgjat nëntë vjet. Për pushtetin e ri, kjo Gjykatë do të përbëjë një pengesë të rëndësishme, por shkarkimi i tyre do të binte ndesh me shtetin e së drejtës”.
Për Jacques Rupnik, specialist i Ballkanit dhe drejtor kërkimor emeritus në Sciences Po, “vështirësia qëndron te çmontimi i një sistemi iliberal pa iu drejtuar masave që janë vetë iliberale dhe që shkelin shtetin e së drejtës”.
Në Hungari, çmontimi i sistemit të Orbanit, i nisur nga Peter Magyar, po përdor instrumentet e përshpejtuara legjislative të trashëguara nga po ai sistem, me argumentin se duhet vepruar shpejt. Kështu, shumica e re miratoi një reformë kushtetuese që në korrik, e shkarkoi presidentin në largim nga detyra dhe ndaloi dy të tretat e deputetëve të Fidesz-it, partisë së Orbanit, të rikandidonin në zgjedhjet e ardhshme parlamentare.
“Rreziku është të imponosh vendime me forcë dhe t’u japësh mundësi autokratëve të dikurshëm të paraqiten si viktima e të rikthehen në zgjedhjet e ardhshme”, paralajmëron Jacques Rupnik. Kjo ndodhi edhe në Poloni, ku partia iliberale PiS, në pushtet nga viti 2015 deri në vitin 2023, arriti të fitojë zgjedhjet presidenciale në vitin 2025, dy vjet pasi ishte mundur nga liberalët e Donald Tuskut. Shkak u bënë metodat e përshpejtuara të përdorura nga kryeministri i ri për të çmontuar transmetuesin publik audioviziv, si dhe ngecja e reformave kushtetuese të premtuara.
