Dhjetë vjet burg, shtatëmbëdhjetë vjet me Homerin: Letra prekëse e At Gjon Shllakut për Enver Hoxhën që të shpëtonte Iliadën

Në vitin 1958, në zyrën e Enver Hoxhës mbërriti një letër e pazakontë. Nuk ishte një kërkesë për falje, as një ankesë për vitet e burgut. Ishte letra e At Gjon Shllakut, klerikut katolik që kishte kaluar dhjetë vjet në burg për motive politike dhe që tashmë kërkonte vetëm një gjë: të botohej përkthimi i Iliadës së Homerit.

Dokumenti shoqërues i Komitetit Qendror e përshkruan shkurt historinë e tij. Ishte klerik katolik. Kishte kryer dhjetë vjet burg dhe ishte liruar tre vjet më parë. Prej 17 vitesh merrej me përkthimin e Iliadës. Gjysmën e veprës, 12 librat e parë, i kishte përfunduar dhe ia kishte dorëzuar Ndërmarrjes së Botimeve. Por dorëshkrimi kishte mbetur pa përgjigje.

At Gjon Shllaku i shkruante udhëheqësit të vendit që të ndërhynte personalisht. Nuk kërkonte para, privilegje apo poste. Kërkonte vetëm që puna e tij të mos mbetej në sirtar. Pas 17 vitesh përkushtim, frika e tij më e madhe nuk dukej se ishte burgu që kishte lënë pas, por mundësia që Iliada e përkthyer prej tij të mos shihte kurrë dritën e botimit.

Ajo që e bën letrën edhe më prekëse është gjuha e saj. Në përpjekje për t’u dëgjuar, ai shkruan për ndryshimet që kishte pësuar në botëkuptimin e tij gjatë viteve të pushtetit popullor dhe madje pranon se dënimi që i ishte dhënë kishte qenë i drejtë. Sot është e vështirë të dihet sa ishte bindje dhe sa ishte nevoja për të mbrojtur veprën e jetës së tij. Por pikërisht këtu qëndron drama njerëzore e këtij dokumenti.

Një prift katolik, i dalë nga burgu, nuk shkruan për veten. Nuk flet për padrejtësitë, për vitet e humbura apo për sakrificat. Flet për Homerin. Flet për vargjet që kishte përkthyer me durim për gati dy dekada. Flet për një vepër që dëshironte t’ia linte kulturës shqiptare.

Në atë letër duket sikur përballen dy botë. Nga njëra anë shteti që vendoste fatin e njerëzve dhe të librave. Nga ana tjetër një intelektual që, pas burgut, vazhdonte të besonte se puna e mendjes dhe e shpirtit meritonte të mbijetonte.

Ndoshta kjo është arsyeja pse letra e At Gjon Shllakut mbetet kaq prekëse edhe sot. Ajo nuk është vetëm historia e një përkthimi. Është historia e një njeriu që humbi lirinë, por nuk hoqi dorë nga kultura. E një prifti që, pasi kishte kaluar një dekadë pas hekurave, vazhdonte të luftonte jo për veten, por për Iliadën. Dhe ndoshta kjo është forma më fisnike e qëndresës që mund të imagjinohet.