Gjykata Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar ka lënë në burg Eralbi Breçanin, i cili u ekstradua dy ditë më ...
BOTA
Arma bërthamore, sanksionet dhe Ngushtica e Hormuzit/ Pikat e fshehura nga marrëveshja SHBA-Iran
PiranjatPërditësimi i fundit 15 Qershor 2026, 17:47
Donald Trump po e paraqet memorandumin në negociim me Iranin si marrëveshjen që do të garantojë se Teherani nuk do të pajiset kurrë me armë bërthamore. Deklarata e presidentit amerikan është politikisht e fortë dhe komunikativisht e pritshme. Megjithatë, dokumenti që po diskutohet aktualisht nuk ka ende peshën e një marrëveshjeje të plotë dhe ligjërisht detyruese për programin bërthamor iranian.
Ajo që ekziston deri tani është një kornizë e përgjithshme bashkëpunimi – një memorandum mirëkuptimi që parashikon nisjen e negociatave të detajuara 60 ditë pas nënshkrimit të planifikuar. Pikërisht gjatë kësaj periudhe do të duhet të zgjidhen çështjet më të ndërlikuara: kohëzgjatja e pezullimit të pasurimit të uraniumit, trajtimi i rezervave ekzistuese të uraniumit të pasuruar, regjimi i inspektimeve ndërkombëtare, e ardhmja e centrifugave të avancuara dhe lehtësimi i sanksioneve.
Me fjalë të tjera, Trump po e paraqet politikisht procesin si një marrëveshje të arritur. Në realitet, ajo që duket se është siguruar deri tani është vetëm fillimi i një raundi të ri negociatash, të cilat pritet të jenë të gjata dhe të vështira.
Çështja kyçe e pasurimit të uraniumit
Pyetja më e rëndësishme lidhet me pasurimin e uraniumit. Shtetet e Bashkuara kërkojnë një moratorium afatgjatë, idealisht 20-vjeçar. Nga ana tjetër, Teherani duket se preferon një periudhë dukshëm më të shkurtër, jo më shumë se 10 vjet. Vetë Trump ka lënë të kuptohet se një kompromis mund të gjendet rreth afatit 15-vjeçar.
Kjo nuk është thjesht një çështje kalendarike. Për SHBA-në dhe Izraelin, një moratorium sa më i gjatë do të thotë shtyrje e rrezikut të një përparimi bërthamor iranian. Për Teheranin, megjithatë, heqja dorë për një periudhë të gjatë nga pasurimi do të nënkuptonte humbjen e një prej instrumenteve kryesore të ndikimit strategjik.
Prandaj, Irani këmbëngul se, edhe nëse pranon një periudhë ngrirjeje, nuk po heq dorë nga e drejta e tij për pasurimin e uraniumit. Pikërisht këtu qëndron thelbi i debatit: jo vetëm nëse Irani do të ndërtojë armë bërthamore, por nëse do të ruajë kapacitetin për ta bërë këtë në të ardhmen.
Uraniumi i pasuruar dhe sfida e verifikimit Një tjetër çështje kritike është rezerva prej rreth 440 kilogramësh uranium të pasuruar në nivelin 60%, shumë pranë pragut të nevojshëm për përdorim ushtarak.
Sipas informacioneve të deritanishme, Irani ka pranuar në parim të dorëzojë ose të eliminojë gjysmën e kësaj sasie, ndërsa pjesa tjetër do të hollohej për përdorim civil.
Megjithatë, rëndësia e kësaj mase varet nga tre faktorë thelbësorë: kush do ta mbikëqyrë procesin, ku do të realizohet ai dhe çfarë niveli aksesi do të kenë inspektorët ndërkombëtarë në objektet bërthamore iraniane.
Pa përgjigje të qarta për këto pyetje, angazhimi mbetet më shumë deklaratë politike sesa garanci konkrete sigurie.
Po aq e rëndësishme është edhe çështja e centrifugave të avancuara. Përvoja e viteve të fundit ka treguar se Irani zotëron tashmë ekspertizën shkencore dhe infrastrukturën e nevojshme për të rinisur programin e tij. Elementi i vetëm që mund të kufizohet nga një marrëveshje është koha.
Hija e marrëveshjes së vitit 2015
Trump përballet edhe me një sfidë politike të krijuar nga vetë vendimet e tij. Në vitin 2018, ai u tërhoq nga marrëveshja bërthamore e vitit 2015, duke e cilësuar atë si "marrëveshjen më të keqe të nënshkruar ndonjëherë".
Sot, presidenti amerikan duhet të bindë opinionin publik se marrëveshja e re është më e fortë dhe më efektive. Argumenti kryesor i administratës së tij është se kufizimet e reja do të jenë më afatgjata, ndoshta edhe të përhershme.
Megjithatë, shumë elemente mbeten të paqarta. Ende nuk dihet niveli maksimal i pasurimit që do të lejohet, natyra e inspektimeve dhe nëse Irani do të pranojë kufizime pa afat skadimi.
Këto paqartësi u japin mundësi të dyja palëve të paraqesin versione të ndryshme të së njëjtës marrëveshje. Trump flet për bllokimin përfundimtar të rrugës iraniane drejt armës bërthamore, ndërsa Teherani këmbëngul se nuk po heq dorë nga të drejtat e tij sovrane.
Kushtet e Teheranit
Irani nuk po hyn në negociata nga një pozicion dorëzimi. Përkundrazi, ai po kërkon garanci politike dhe ekonomike përpara se të bëjë lëshime të mëtejshme.
Mesazhi i Teheranit është i qartë: vazhdimi i negociatave varet nga përmbushja e angazhimeve amerikane. Kërkesat kryesore përfshijnë lehtësimin e sanksioneve, lirimin e aseteve të ngrira dhe garanci për shmangien e përshkallëzimit ushtarak.
Kjo krijon një dilemë të njohur diplomatike. Uashingtoni kërkon angazhime bërthamore përpara se të japë përfitime ekonomike, ndërsa Irani kërkon pikërisht të kundërtën.
Faktori Izrael
Izraeli mbetet aktori më i interesuar në këtë proces, megjithëse nuk është pjesë e drejtpërdrejtë e negociatave. Qeveria e Benjamin Netanyahut ka treguar vazhdimisht se nuk e konsideron të mjaftueshme një marrëveshje që kufizon vetëm aspektin bërthamor të programit iranian, pa prekur ndikimin rajonal të Teheranit.
Për Izraelin, çështja nuk kufizohet te centrifugat dhe uraniumi. Ajo lidhet gjithashtu me aktivitetet e Hezbollahut, Hamasit, Huthëve dhe rrjeteve të tjera aleate të Iranit në rajon.
Kjo krijon një potencial përplasjeje mes objektivave amerikane dhe shqetësimeve izraelite. Ndërsa Uashingtoni mund të kërkojë uljen e tensioneve, Tel Avivi do ta vlerësojë marrëveshjen bazuar në aftësinë e saj për të kufizuar realisht kërcënimin iranian.
Kush fiton dhe kush humbet?
Në planin afatshkurtër, Trump duket fituesi kryesor politik. Ai mund të paraqitet si presidenti që shmangu një konflikt të ri dhe e solli Iranin në tryezën e negociatave.
Edhe Teherani ka arsye të jetë i kënaqur. Ai po shmang rrezikun e një përshkallëzimi ushtarak, ndërsa ruan mundësinë për të negociuar nga një pozicion relativisht i favorshëm.
Izraeli fiton kohë nëse programi iranian ngadalësohet, por mbetet skeptik për efektivitetin afatgjatë të çdo marrëveshjeje.
Evropa, ndërkohë, ka interes të drejtpërdrejtë në uljen e tensioneve, pasi çdo stabilizim në Gjirin Persik ndihmon në mbajtjen nën kontroll të tregjeve të energjisë.
Testi i 60 ditëve
Dy muajt e ardhshëm do të tregojnë nëse memorandumi është një hap drejt një marrëveshjeje historike apo thjesht një armëpushim diplomatik me afat të kufizuar.
Historia ka treguar se Irani është i aftë të zgjasë negociatat dhe të shfrytëzojë zonat gri të marrëveshjeve, ndërsa SHBA-të shpesh kanë vështirësi të ruajnë durimin politik që kërkon një proces i tillë.
Mungesa e besimit mbetet pengesa më e madhe. Në Teheran vazhdon të kujtohet tërheqja amerikane nga marrëveshja e vitit 2015. Në Uashington dhe Tel Aviv mbetet i fortë dyshimi ndaj qëllimeve afatgjata të Iranit.
Çfarë pritet më pas?
Nëse procesi vazhdon sipas planit, rajoni mund të hyjë në një periudhë de-përshkallëzimi të kujdesshëm. Tregjet energjetike do ta mirëprisnin një zhvillim të tillë, pasi çdo stabilitet në Gjirin Persik ul frikën e ndërprerjeve në furnizimin global me naftë.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se Lindja e Mesme po hyn në një epokë paqeje. Më shumë gjasa, rajoni po hyn në një fazë të menaxhimit të përkohshëm të rrezikut.
Në formën aktuale, memorandumi Trump-Iran nuk është ende marrëveshja që zgjidh përfundimisht çështjen bërthamore iraniane. Ai është, para së gjithash, një marrëveshje për të vazhduar negociatat.
Dhe kjo ndryshon thelbësisht interpretimin e situatës. Sepse pyetja vendimtare nuk është ajo që deklarojnë sot palët, por ajo që do të pranojnë me shkrim në javët dhe muajt që vijnë: çfarë do të ndodhë me uraniumin, centrifugat, sanksionet dhe, mbi të gjitha, me aftësinë e Iranit për t’u rikthyer një ditë në rrugën drejt armës bërthamore.
Deri atëherë, Trump ka një fitore politike për të reklamuar, Irani ka fituar kohë, Izraeli mbetet skeptik dhe Lindja e Mesme vazhdon të jetojë me një qetësi të brishtë, larg një zgjidhjeje përfundimtare. /Përshtati në shqip PiranjatNews/
