Humbja e Vuçiqit në Serbi, a po i vjen fundi ndikimit të Beogradit mbi Listën Serbe në Kosovë?

Humbja e Aleksandar Vuçiqit dhe Partisë Progresive Serbe (SNS) në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit në Serbi nuk përbën vetëm fundin e një cikli politik që kishte zgjatur më shumë se një dekadë. Ndryshimi i raportit të forcave në Beograd mund të ketë pasoja edhe për Kosovën, veçanërisht për Listën Serbe, e cila për vite me radhë ka qenë instrumenti kryesor politik përmes të cilit pushteti i Vuçiqit ka ushtruar ndikim te komuniteti serb në Kosovë.

Një sinjal i parë se ky raport mund të hyjë në një fazë të re ka ardhur nga Lista Studentore, e cila fitoi zgjedhjet parlamentare në Serbi. Përfaqësuesi i saj, Jugoslav Gashiç, ka përjashtuar kategorikisht mundësinë e bashkëpunimit me Listën Serbe, duke e vendosur atë në të njëjtin nivel politik me SNS-në e Vuçiqit.

 “Ne e shohim Listën Serbe në të njëjtën mënyrë sikurse e shohim SNS-në. Nuk duam asnjë lloj kontakti dhe asnjë lloj bashkëpunimi me ta”, deklaroi Gashiç për Radio Kim.

Ai e përshkroi Listën Serbe si zbatuese të politikave të SNS-së në Kosovë, ndërsa rezultatin zgjedhor në Serbi e cilësoi si një tërmet politik për këtë subjekt. Sipas tij, përfaqësuesit e Listës Serbe tashmë janë më shumë të shqetësuar për të ardhmen e tyre politike dhe personale sesa për zhvillimet politike në Kosovë.

Kjo deklaratë është më shumë se një qëndrim ndaj një subjekti politik. Ajo prek drejtpërdrejt një marrëdhënie që është ndërtuar për më shumë se një dekadë dhe që ka përcaktuar në masë të madhe mënyrën se si është organizuar përfaqësimi politik i serbëve në Kosovë. Për të kuptuar rëndësinë e këtij zhvillimi, duhet parë fillimisht se si u krijua dhe çfarë roli mori Lista Serbe në raportet ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

 

Lista Serbe, projekti politik i Beogradit në Kosovë

Lista Serbe u themelua në vitin 2013, në kohën kur Aleksandar Vuçiq ishte zëvendëskryeministër i Serbisë, me mbështetjen e drejtpërdrejtë të Partisë Progresive Serbe dhe autoriteteve të Beogradit. Krijimi i saj ishte pjesë e procesit të dialogut Kosovë-Serbi dhe zbatimit të marrëveshjeve të Brukselit, përmes të cilave synohej integrimi i strukturave serbe në institucionet e Kosovës.

Megjithatë, gjatë viteve që pasuan, Lista Serbe u shndërrua nga një subjekt i krijuar në kuadër të këtij procesi në forcën pothuajse monopoliste të përfaqësimit politik të serbëve të Kosovës. Përmes mbështetjes së Beogradit, ajo arriti të margjinalizojë rivalët politikë dhe të konsolidojë ndikimin në institucionet lokale dhe qendrore të Kosovës.

Një studim i publikuar në revistën shkencore Democratization në vitin 2023 e analizon këtë zhvillim, duke argumentuar se Lista Serbe, që nga hyrja në politikën e Kosovës më 2013, monopolizoi përfaqësimin politik të komunitetit serb.

Kjo pozitë nuk u ndërtua vetëm përmes rezultateve zgjedhore. Ajo u mbështet edhe në marrëdhëniet e ngushta me strukturat shtetërore të Serbisë, të cilat kishin ndikim në financimin, punësimin dhe ofrimin e shërbimeve për komunitetin serb në Kosovë. Qendra për Dialog Humanitar dhe Grupi Ndërkombëtar i Krizave kanë dokumentuar mënyrat përmes të cilave Beogradi ka ruajtur këtë ndikim, duke përfshirë lidhjet politike, ekonomike dhe institucionale.

Në këtë mënyrë, Lista Serbe nuk funksionoi thjesht si një parti që përfaqësonte interesat e një komuniteti në institucionet e Kosovës. Ajo u bë edhe kanali kryesor përmes të cilit Beogradi ndikonte në qëndrimet politike të përfaqësuesve serbë dhe në vendimmarrjen e tyre.

Një nga dëshmitë më të qarta të kësaj varësie politike ishte vendimi i nëntorit të vitit 2022 për tërheqjen nga institucionet e Kosovës. Lista Serbe vendosi të largohej nga policia, gjyqësori dhe administrata komunale në veri, në kohën e tensioneve rreth çështjes së targave. Më pas, ky qëndrim u pasua me bojkotimin e zgjedhjeve lokale në katër komunat veriore në prill të vitit 2023.

Këto vendime patën pasoja të drejtpërdrejta për funksionimin institucional në veri dhe treguan se pjesëmarrja e Listës Serbe në institucionet e Kosovës mund të ndërpritej në funksion të një strategjie më të gjerë politike. Kjo e bën të rëndësishme edhe pyetjen se sa autonomi ka pasur realisht ky subjekt në përcaktimin e qëndrimeve të veta dhe sa prej vendimeve të tij kanë qenë të lidhura me interesat e pushtetit në Beograd.

Humbja e SNS-së hap një problem të ri për Listën Serbe

Rezultati i zgjedhjeve parlamentare të 25 tetorit e ka ndryshuar rrënjësisht këtë raport. Sipas rezultateve paraprake të Komisionit Republikan Zgjedhor të Serbisë, Lista Studentore siguroi 52.71 për qind të votave dhe 140 ulëse në parlamentin me 250 vende, ndërsa lista e udhëhequr nga Vuçiqi mori 39.17 për qind dhe 104 mandate.

Me këtë rezultat, SNS-ja humbi kontrollin e shumicës parlamentare, duke i dhënë fund dominimit politik që kishte ushtruar gjatë më shumë se një dekade. Për herë të parë në këtë periudhë, Vuçiqi dhe struktura e tij politike përballen me mundësinë e kalimit në opozitë dhe me një shumicë parlamentare të udhëhequr nga kundërshtarët e tyre.

Për Listën Serbe, ky ndryshim nuk është vetëm simbolik. Për vite me radhë, Vuçiqi ka qenë mbështetësi kryesor politik i saj në Beograd, ndërsa SNS-ja ka siguruar lidhjen me strukturat shtetërore që i kanë mundësuar këtij subjekti të ruajë pozitën dominuese në Kosovë. Nëse ky raport i pushtetit ndryshon, Lista Serbe mund të humbasë një pjesë të rëndësishme të mbështetjes politike që e ka shoqëruar që nga themelimi.

Deklarata e Gashiçit e bën këtë mundësi edhe më konkrete. Lista Studentore nuk po shfaq rezerva vetëm ndaj bashkëpunimit me drejtuesit e SNS-së, por po refuzon edhe marrëdhëniet me subjektin që konsideron si zgjatim të politikave të saj në Kosovë.

Kjo nënkupton se Lista Serbe mund të mos përballet vetëm me humbjen e një aleati në pushtet, por edhe me një problem të legjitimitetit politik në raport me shumicën e re në Beograd. Nëse drejtuesit e rinj të Serbisë e mbajnë këtë qëndrim, atëherë përfaqësuesit e Listës Serbe nuk do të mund të mbështeten më në të njëjtin raport politik që kishin me qeveritë e udhëhequra nga Vuçiqi.

Megjithatë, deklarata e një përfaqësuesi të Listës Studentore nuk është ende dëshmi se ky qëndrim do të shndërrohet në politikë zyrtare shtetërore. Për këtë nevojiten vendime konkrete të qeverisë së re dhe një qasje e qartë ndaj strukturave serbe në Kosovë.

A mund ta humbasë Lista Serbe monopolin politik?

Pavarësisht ndryshimit në Beograd, nuk ka arsye të supozohet se Lista Serbe do ta humbasë menjëherë pozitën e saj në Kosovë. Ky subjekt ka ndërtuar gjatë viteve një strukturë të konsoliduar politike dhe administrative, ndërsa vazhdon të ketë mbështetje të konsiderueshme në mesin e elektoratit serb.

Rezultatet zgjedhore e dëshmojnë këtë. Në zgjedhjet parlamentare të Kosovës të 28 dhjetorit 2025, Lista Serbe fitoi nëntë nga dhjetë ulëset e rezervuara për komunitetin serb. Në zgjedhjet e qershorit 2026, ajo përsëri siguroi nëntë ulëse. Pra, edhe përballë kritikave dhe kundërshtimeve politike, subjekti ka ruajtur një pozitë dominuese në përfaqësimin parlamentar të serbëve të Kosovës.

Këto rezultate tregojnë se fuqia e Listës Serbe nuk buron vetëm nga mbështetja e Vuçiqit. Ajo ka krijuar një bazë elektorale, rrjete organizative dhe ndikim në jetën institucionale të komunitetit serb, të cilat nuk zhduken automatikisht me ndryshimin e qeverisë në Serbi.

Megjithatë, ekziston një dallim i rëndësishëm ndërmjet mbështetjes elektorale dhe fuqisë politike që një subjekt mund të ushtrojë përmes lidhjeve me shtetin amë. Lista Serbe mund të vazhdojë të fitojë zgjedhje në Kosovë, por kjo nuk do të thotë se do të ketë të njëjtin ndikim në Beograd apo të njëjtën mbështetje nga institucionet serbe.

Për më tepër, ndikimi i Serbisë në komunitetin serb të Kosovës nuk kufizohet te Lista Serbe. Beogradi vazhdon të ketë lidhje të drejtpërdrejta përmes financimit të institucioneve arsimore dhe shëndetësore, pagesave të pensioneve, pagave dhe shërbimeve të tjera. Këto struktura përbëjnë një dimension të veçantë të pranisë së Serbisë në Kosovë dhe nuk varen vetëm nga marrëdhëniet me një parti politike.

Për këtë arsye, edhe nëse qeveria e re në Beograd vendos të distancohet nga Lista Serbe, nuk pritet që ndikimi institucional dhe ekonomik i Serbisë të zhduket menjëherë. Pyetja kryesore do të jetë nëse pushteti i ri do t’i ruajë këto mekanizma në formën ekzistuese, do t’i riorganizojë apo do t’i përdorë për të krijuar një model të ri të përfaqësimit politik të serbëve në Kosovë.

Në këtë kontekst, mbetet me rëndësi edhe qëndrimi i vetë Listës Studentore për Kosovën. Kandidati i saj, Ilija Srdanoviq, ka deklaruar më herët se mbështet vazhdimin e dialogut, por se qëndrimi i tyre për Kosovën do të mbështetet në Kushtetutën e Serbisë. Kjo tregon se distancimi nga Lista Serbe nuk duhet interpretuar si ndryshim i qëndrimit të kësaj lëvizjeje për statusin e Kosovës.

Pra, mund të ketë ndryshim në mënyrën se si Beogradi organizon dhe administron ndikimin e tij te serbët e Kosovës, pa pasur domosdoshmërisht ndryshim në politikën zyrtare të Serbisë ndaj Kosovës.

Një kapitull i ri në raportet politike Beograd–Kosovë?

Humbja e Vuçiqit mund të krijojë një situatë të re për Listën Serbe, por shkalla e këtij ndryshimi do të varet nga vendimet që do të marrë pushteti i ri në Beograd. Për herë të parë pas një periudhe të gjatë, ky subjekt mund të mos ketë në krye të qeverisë serbe një aleat politik që ka qenë i lidhur drejtpërdrejt me themelimin dhe konsolidimin e tij.

Refuzimi i bashkëpunimit nga Lista Studentore është sinjali i parë se marrëdhëniet e mëparshme nuk do të vazhdojnë domosdoshmërisht. Por për të kuptuar nëse kemi të bëjmë me një ndryshim të mirëfilltë politik, duhet parë nëse ky qëndrim do të shoqërohet me vendime konkrete për financimin, mbështetjen institucionale dhe komunikimin politik me Listën Serbe.

Një skenar i mundshëm është që Lista Serbe të vazhdojë të ruajë dominimin elektoral në Kosovë, por të humbasë një pjesë të mbështetjes dhe ndikimit që kishte në Beograd. Një tjetër mundësi është që pushteti i ri të kërkojë të krijojë kanale të reja komunikimi me përfaqësuesit serbë në Kosovë, duke u distancuar nga struktura e ndërtuar nga Vuçiqi. Megjithatë, asnjëri prej këtyre skenarëve nuk mund të konsiderohet i sigurt në këtë fazë.

Ajo që duket më e qartë është se ndryshimi politik në Serbi ka hapur një çarje në marrëdhënien që për më shumë se një dekadë ka lidhur SNS-në me Listën Serbe. Nëse kjo çarje do të shndërrohet në një riorganizim të ndikimit të Beogradit në Kosovë, atëherë pasojat e zgjedhjeve të 25 tetorit do të shtrihen përtej kufijve të Serbisë.

Për Kosovën, zhvillimi më i rëndësishëm nuk është thjesht nëse Lista Serbe do të dobësohet politikisht, por nëse do të ndryshojë mënyra se si Beogradi ndikon në përfaqësimin dhe vendimmarrjen e komunitetit serb.

Ky do të jetë testi real i ndryshimit të pushtetit në Serbi dhe i mundësisë për një kapitull të ri në marrëdhëniet politike ndërmjet Beogradit dhe serbëve të Kosovës.