Një reagim i papritur përfshiu Shqipërinë. Një projekt që deri dje paraqitej si mundësi për zhvillim, turizëm luksoz dhe vëmendje ndërkombëtare, papritur u kthye në simbol frike: për mjedisin, sovranitetin, pronën, shtresën e mesme dhe, mbi të gjitha, për aftësinë e shtetit shqiptar për të mbrojtur qytetarin përballë të fuqishmit.
Prandaj debati për Sazanin dhe Zvërnecin nuk është thjesht debat pro apo kundër një resorti. Në thelb, ai është debat për besimin: a mund të negociojnë institucionet shqiptare me investitorë të mëdhenj pa harruar interesin publik dhe pa e lënë qytetarin jashtë vendimmarrjes?
Nuk jam kundër zhvillimit. Nuk mendoj se çdo investim i huaj është i keq. Nuk besoj as se Shqipëria duhet të mbetet e varfër dhe e paprekur vetëm që Evropa të qetësojë ndërgjegjen e vet ekologjike. Evropa i ka monetizuar prej kohësh lumenjtë, livadhet, bregdetet dhe qytetet e veta. Nëse sot i kërkohet Shqipërisë të ruajë zona të mëdha natyrore në emër të ndërgjegjes ekologjike evropiane, pyetja është legjitime: kush e kompenson ekonominë shqiptare, komunitetet dhe mundësitë e humbura?
Por kjo nuk do të thotë se çdo gjë që quhet investim duhet pranuar pa pyetje. Shqipëria nuk duhet të dorëzojë tokë, det, mjedis apo interes publik vetëm sepse dikush vjen me kapital të madh, emër të madh, lidhje të mëdha dhe premtime të mëdha.
Frika e njerëzve nuk ka lindur në boshllëk. Për vite me radhë, qytetarët kanë parë se shteti nuk ka arritur të mbajë nën kontroll aktorët më të fuqishëm ekonomikë brenda vendit. Kanë parë bregdetin të copëtohet, hapësirat publike të ngushtohen, ndërtimet të ecin më shpejt se shpjegimet dhe qytetarin e zakonshëm të mbetet me dokumente në dorë, me procese të pafundme dhe me ndjesinë se askush nuk e mbron realisht.
Në këtë kontekst, ardhja e një investitori shumë më të fuqishëm se oligarkët lokalë krijon natyrshëm ankth. Nëse shteti nuk ka ditur ose nuk ka dashur të kontrollojë të fortët e vet, si do të kontrollojë dikë që ka kapital shumë më të madh, akses ndërkombëtar, lidhje politike dhe peshë gjeopolitike?
Ngjarja në Zvërnec e bëri këtë frikë konkrete. Ajo nuk u pa vetëm si konflikt për një zonë, por si pamje e marrëdhënies së pabarabartë mes qytetarit dhe fuqisë private. Sjellja e dhunshme e punonjësve të sigurisë private ndaj protestuesve nuk ishte incident anësor. Ajo u bë simbol i frikës më të madhe: se kur paraja dhe pushteti vendosin gardhin, qytetari mbetet jashtë, me dhunë.
Edhe nëse shumë elemente duhen sqaruar ligjërisht, perceptimi publik u krijua: para se të ketë shpjegim të plotë, mund të krijohet një fakt i kryer. Pikërisht këtu qeveria nuk mund të mjaftohet me deklarata të shkurtra apo me argumentin se projekti nuk është ende i përfunduar. Nëse studimet nuk janë mbyllur dhe vlerësimi mjedisor nuk është kryer ende, çfarë ndodhi konkretisht në terren? Kush i autorizoi gardhet? Kush e lejoi praninë e makinerive? Kush ishte përgjegjës për kompanitë e sigurisë private? A ishte qeveria në dijeni?
Këto nuk janë pyetje anti-zhvillim. Janë pyetje shteti. Nëse qeveria thotë se mjedisi do të mbrohet, le të tregojë studimet. Nëse thotë se projekti do t’i sjellë përfitim Shqipërisë, le të tregojë marrëveshjen. Nëse thotë se asgjë nuk është vendosur përfundimisht, le të shpjegojë pse në terren njerëzit panë veprime që dukeshin si fillimi i një vendimi tashmë të marrë. Nëse projekti është vërtet në interes të Shqipërisë, qeveria nuk ka pse të ketë frikë nga transparenca.
Pikërisht sepse besimi te shteti është kaq i brishtë, debati bëhet i lehtë për t’u tërhequr nga narrativa të ndryshme. Një pjesë e opinionit e sheh projektin përmes frikës se vendimmarrja publike në Shqipëri ndikohet më shumë nga interesat e fuqishme ekonomike sesa nga qytetarët. Një pjesë tjetër e sheh përmes zemërimit global ndaj Trump-it dhe rrethit të tij. Disa e shohin si shans për zhvillim dhe afrim më të fortë me Amerikën. Të tjerë si rrezik për mjedisin.
Edhe jashtë Shqipërisë, kjo çështje nuk shihet në mënyrë neutrale. Evropa ka arsye të flasë për standarde mjedisore, por ka edhe luksin historik të vendeve që e kanë shfrytëzuar prej kohësh natyrën e tyre. Greqia e ka ndjekur me vëmendje projektin; që në vitin 2025, në disa diskutime mediatike greke, ai u trajtua edhe si çështje me peshë rajonale, me ndikim të mundshëm në ekuilibrat turistikë dhe ekonomikë të zonës. Më vonë, çështja u lidh edhe me pronat e komunitetit grek.
Këto shqetësime mund të jenë të sinqerta dhe pjesërisht të drejta. Por mund edhe të përdoren si pjesë e një loje më të madhe rajonale. Prandaj Shqipëria duhet të dëgjojë kritikën e jashtme, por nuk duhet të vendosë automatikisht sipas saj. As Greqia, as Evropa, as Amerika nuk janë të detyruara të mendojnë para së gjithash për qytetarin shqiptar. Këtë detyrë e ka vetëm shteti shqiptar.
E njëjta gjë vlen edhe për zemërimin ndaj Trump-it apo Jared Kushner-it. Ai mund të jetë i kuptueshëm dhe lidhjet politike e bëjnë këtë projekt më të ndjeshëm se një investim të zakonshëm. Por Shqipëria nuk duhet të paguajë faturën simbolike të një beteje globale që nuk është e saj. Nga ana tjetër, nuk duhet as të heshtë vetëm sepse investitori është i fuqishëm. Zhvillimi nuk do të thotë dorëzim. Pyetja është konkrete: çfarë fiton Shqipëria, çfarë jep Shqipëria, kush mban përgjegjësi dhe si mbrohet qytetari shqiptar?
Duhet parë edhe ana tjetër. Shqipëria nuk e shfrytëzon lehtë vetë një ishull si Sazani apo një zonë si Zvërneci dhe Narta. Për projekte të tilla duhen kapital, dije, menaxhim, rrjete ndërkombëtare dhe standarde të larta. Nëse nuk vijnë investitorë të fuqishëm ndërkombëtarë, mund të vijnë aktorë lokalë, rajonalë apo nga vendet fqinje; dhe nuk është e sigurt se ata do të ishin më transparentë, më ekologjikë apo më të kujdesshëm ndaj interesit publik.
Por pikërisht sepse investitori është kaq i fuqishëm, themeli duhet të jetë shumë më i fortë. Ky projekt, nëse do të ndodhë, duhet të jetë projekti më transparent, më i studiuar dhe më i garantuar që ka parë Shqipëria. Kjo do të thotë vlerësim i plotë mjedisor, i pavarur dhe publik; ekspertizë serioze; konsultim real me qytetarët; dhe mekanizma kontrolli që nuk varen nga dëshira e investitorit apo nga vullneti politik i momentit.
Duhet edhe vlerësim financiar i qartë: çfarë po jep Shqipëria, çfarë merr mbrapsht, sa vende pune reale krijohen, çfarë taksash paguhen, çfarë përfitimi ka komuniteti lokal. Përfitimet publike nuk duhet të mbeten premtime të përgjithshme, por të lidhen me një plan të shkruar e të monitorueshëm për bizneset e vogla dhe të mesme, infrastrukturën publike, banorët lokalë, ujësjellësin, kanalizimet, mbetjet dhe transportin.
Sepse shqetësimi për shtresën e mesme është real. Nëse Shqipëria kthehet vetëm në vend resortesh për të pasurit, ndërsa shqiptarët e zakonshëm kthehen në punonjës sezonalë në vendin e tyre, atëherë ky nuk është zhvillim. Është zbukurim i pabarazisë. Zhvillimi i vërtetë duhet të krijojë mundësi për qytetarin e zakonshëm, jo vetëm pamje të bukura për investitorët dhe turistët.
Për këtë arsye, nuk mendoj se kërkesa më e mençur në këtë moment është thjesht që kryeministri “të ikë në shtëpi”. Zemërimi mund ta kërkojë këtë, dhe në demokraci çdo qytetar ka të drejtë ta kërkojë. Por si kërkesë politike, ajo rrezikon ta kthejë debatin në logjikën e zakonshme të luftës për pushtet. Problemi i vërtetë është më i madh se një emër: është mënyra si merret vendimi, si mbrohet territori, si garantohet interesi publik dhe si mbahet përgjegjësi kur qytetari trajtohet me dhunë.
Qytetarët duhet t’i kërkojnë dhe, nëse është e nevojshme, ta detyrojnë politikisht kryeministrin dhe qeverinë që t’i bëjnë gjërat drejt: të ndalin çdo hap që nuk është i dokumentuar, të publikojnë marrëveshjet, të sqarojnë pronësinë, të garantojnë aksesin publik, të ndëshkojnë dhunën, të bëjnë vlerësimet mjedisore dhe financiare, të vendosin kushte të forta dhe të matshme. Dhe nëse këto kushte nuk plotësohen, projekti nuk duhet të vazhdojë.
Ky do të ishte një standard shumë më i vlefshëm për Shqipërinë sesa një fitore e momentit. Sepse nesër do të ketë projekte të tjera, investitorë të tjerë, qeveri të tjera, emra të tjerë. Nëse sot qytetarët arrijnë të imponojnë transparencë, ligj dhe përgjegjësi, atëherë kanë fituar më shumë sesa ndalimin e një projekti. Kanë fituar një precedent.
Protesta është e drejtë. Shqetësimi për mjedisin është i drejtë. Kërkesa për transparencë është e drejtë. Edhe frika është e kuptueshme. Në këtë rast, ajo na tregon se diçka nuk shkon me besimin mes qytetarit dhe shtetit. Por frika nuk duhet të marrë vendimin përfundimtar. Ajo duhet të shërbejë si alarm, jo si busull.
Shqipëria nuk duhet të vendosë nga paniku, propaganda e brendshme, duartrokitjet e jashtme, zemërimi ndërkombëtar ndaj Trump-it apo dëshira evropiane për ta parë Shqipërinë si hapësirën e fundit të paprekur të kontinentit. Shqipëria duhet të vendosë nga interesi i saj publik.
Dhe interesi publik nuk përcaktohet në errësirë, pas gardheve apo me “na besoni”. Ai kërkon dokumente, shifra, kushte, kontrata, studime, përgjegjësi dhe kontroll.
Shqipëria nuk duhet të bëhet as vendi ku të tjerët projektojnë betejat e tyre politike, as territori ku të fuqishmit provojnë forcën e tyre. Nuk duhet të jetë as muze ekologjik për ndërgjegjen e të tjerëve, as pronë luksi për ata që kanë më shumë pushtet se qytetarët e saj.
Ajo duhet të vendosë vetë: me qetësi, me dinjitet, me shtet, me ekspertë, me transparencë dhe me qytetarët brenda vendimmarrjes, jo pas gardhit.
Sepse pyetja nuk është vetëm nëse duhet apo jo të ndërtohet në Sazan dhe Zvërnec. Pyetja është nëse Shqipëria mund të zhvillohet pa humbur veten. Këtë përgjigje duhet ta japë vetë Shqipëria. /BIRN
Artikuj te sugjeruar
POLITIKE
27 Qershor08:06
Ilir Zela godet fort Ramën dhe Ballën: Mallkuar kush përçan shqiptarët, lavdi dëshmorëve të UÇK-së
Pas reagimeve përçarëse dhe fyeye të Edi Ramës dhe Taulant Ballës ndaj shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut d...
POLITIKE
26 Qershor22:51
“Nga dorëheqja e Ramës te qeveria teknike”/ Përshkallëzohet aksioni qytetar, letër ambasadave perëndimore
Lëvizja qytetare në Tiranë, e cila po mban gjallë një cikël të gjatë dhe të qëndrueshëm protestash masi...
POLITIKE
26 Qershor22:25
France 24 për protestat: Resorti luksoz i mbështetur nga Kushner shkakton zemërim, duke përçarë popullsinë shqiptare
TIRANË- Televizioni francez 'France 24' i ka kushtuar një reportazh valës së protestave dhe polemikave që kanë shoq...
POLITIKE
26 Qershor22:21
Oei: Të hetohet Edi Rama, është i lidhur direkt me arkitektët e huaj dhe kullat ku janë pastruar paratë e drogës
Gazetari holandez Vincent van Gerven Oei, i njohur për investigimet e tij mbi Shqipërinë dhe raportimet për lidhje të pushtetit me sekt...
POLITIKE
26 Qershor22:19
Këlliçi: Protesta na dha leksione, PD duhet të hapet dhe ripërtërihet
Deputeti i Partisë Demokratike, Belind Këlliçi, deklaroi se opozita do t’i përgjigjet mesazheve të protestuesve me ndryshime t&...
POLITIKE
26 Qershor22:17
“Nga dorëheqja e Ramës te qeveria teknike”/ Qytetarët letër ambasadave perëndimore: 5 kërkesat e panegociueshme të protestuesve
Lëvizja qytetare në Tiranë, e cila po mban gjallë një cikël të gjatë dhe të qëndrueshëm protestash masive...
POLITIKE
26 Qershor21:49
“Mother Jones”: Kush i nxiti protestat për rrëzimin e qeverisë në Shqipëri
Nga Mei Seva, "Mother Jones"/ Çdo ditë, për gati një muaj rresht, dhjetëra mijëra shqiptarë kanë dalë në rru...
POLITIKE
26 Qershor21:46
Gazetari holandez: Edi Rama është kumbari në Shqipëri. Kjo studio arkitekturore ndërtoi vilën e tij në Surrel
Gazetari holandez Vincent van Gerven Oei që është marrë shumë më investigime në Shqipëri, për lidhjet e Edi Ram&eum...
POLITIKE
26 Qershor21:36
“Do t'i bashkohem protestës”/ Eurodeputetja Ilaria Salis mbërrin në Tiranë!
Eurodeputetja Ilara Salis ka mbërritur në Tiranë mbrëmjen e sotme dhe do t’i bashkohet gjatë fundjavës protestave që po...
POLITIKE
26 Qershor21:19
“Nesër protesta kombëtare!” – Arben Kola lëshon thirrjen e fortë: Çdo shqiptar të jetë këtu! Nuk ka ilaç që e shëron Edi Ramën!
Protesta masive në Tiranë ka shënuar sot ditën e 27-të radhazi, ndërsa vëmendja tashmë është përqendruar ...
