Metali i rrallë dhe strategjik i së ardhmes/ Çfarë është dhe për çfarë përdoret

Termi “ethet e arit” mund të jetë i sigurt se nuk do të zëvendësohet, të paktën për momentin, nga “ethet e teluriumit”. Ndryshe nga metali i verdhë, teluriumi nuk ka çmime marramendëse. Sipas raportit të fundit të USGS-së, ai tregtohet me rreth 0,12–0,15 dollarë për gram, krahasuar me arin, që kushton mbi 133 dollarë për gram.

Megjithatë, ky ndryshim i madh në çmim nuk e tregon të gjithë historinë. Teluriumi kërkohet jo për vlerën e tij ekonomike, por për vlerën e tij strategjike. Ky metaloid i rrallë përdoret në prodhimin e paneleve fotovoltaike dhe teknologjive të tjera që lidhen me tranzicionin energjetik.

Për më tepër, nuk ka miniera të dedikuara ekskluzivisht për nxjerrjen e tij dhe ai rikuperohet kryesisht si nënprodukt i përpunimit të bakrit, një karakteristikë që e bën të vështirë rritjen e shpejtë të furnizimit.

Nuk është rastësi që deri në vitin 2025, Kina përqendronte afërsisht 80% të prodhimit botëror të teluriumit të rafinuar dhe kishte vendosur kontrolle të eksportit. Pavarësisht se vlen pothuajse një mijë herë më pak se ari, materiali është bërë një aset strategjik në konkurrencën globale për lëndët e para të nevojshme për tranzicionin energjetik. Një garë ku në ballë janë edhe Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara.

Rëndësia e teluriumit për fotovoltaikët

Nëse vlera strategjike e teluriumit është rritur vitet e fundit, pjesa më e madhe e meritës i takon fotovoltaikëve. Sipas Shërbimit Gjeologjik të SHBA-së (USGS), afërsisht 70% e konsumit global të këtij metaloidi të rrallë përdoret për prodhimin e qelizave diellore prej teluridi kadmiumi (CdTe), një nga teknologjitë kryesore alternative ndaj paneleve tradicionale me bazë silikoni.

Falë vetive të tij gjysmëpërçuese, ky material kontribuon në shndërrimin e dritës së diellit në energji elektrike dhe përfaqëson një komponent të rëndësishëm të një zinxhiri vlerash që pritet të rritet me zgjerimin e energjisë së rinovueshme.

Ndërsa qeveritë dhe bizneset investojnë miliarda euro në dekarbonizimin dhe elektrifikimin e ekonomisë, disponueshmëria e kësaj lënde të parë po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme.

Prandaj, nuk është për t’u habitur që teluriumi shihet gjithnjë e më shumë jo vetëm si një lëndë e parë industriale, por edhe si një burim strategjik për të mbështetur objektivat energjetike të dekadave të ardhshme.

Nga fotovoltaikët te energjia elektrike e prodhuar nga nxehtësia

Një përdorim tjetër i rëndësishëm është në pajisjet termoelektrike, të bëra kryesisht nga përbërje të tilla si teluridi i bizmutit. Këto materiale lejojnë që nxehtësia të shndërrohet drejtpërdrejt në energji elektrike, duke rikuperuar energjinë që përndryshe do të shpërdorohej. I njëjti parim mund të përdoret në të kundërt për të gjeneruar ftohje, pa iu drejtuar sistemeve tradicionale.

Sipas Shërbimit Gjeologjik të SHBA-së, sektori termoelektrik përfaqëson destinacionin e dytë më të madh për telurin në nivel global, pas fotovoltaikëve. Aplikimet variojnë nga industria te kërkimi shkencor, duke përfshirë elektronikën dhe sisteme të shumta të përdorura në mjedise të ashpra ose të largëta.

Interesi për këto teknologji është rritur vitet e fundit, sepse ato përmirësojnë efikasitetin energjetik dhe zvogëlojnë humbjet. Në një kontekst ku qeveritë dhe kompanitë synojnë të konsumojnë më pak energji dhe të përdorin në mënyrë më efikase energjinë e disponueshme, teluriumi merr një rol strategjik edhe jashtë sektorit të energjisë së rinovueshme.

Problemi i vërtetë është oferta

Nëse kërkesa globale për teluriumin do të rritej me shpejtësi, sfida kryesore do të ishte përmbushja e saj. Ndryshe nga shumë lëndë të tjera të para kritike, ky element në përgjithësi nuk nxirret nga miniera të dedikuara, por rikuperohet si nënprodukt i rafinimit të bakrit.

Prandaj, disponueshmëria e tij varet edhe nga ecuria e tregut të bakrit dhe aftësia e impianteve për ta rikuperuar atë gjatë procesit industrial. Për këtë arsye, një rritje e çmimit nuk do të përkthehej domosdoshmërisht në rritje të menjëhershme të prodhimit.

Është pikërisht kjo mungesë fleksibiliteti në furnizim që shqetëson qeveritë dhe industritë. Me zgjerimin e fotovoltaikëve dhe teknologjive të përparuara të energjisë, rreziku është që kërkesa të rritet më shpejt se disponueshmëria e materialit, duke e bërë atë një nga pengesat e mundshme në tranzicionin global të energjisë. /PiranjatNews/