Jeronim de Rada, zëri i parë i Rilindjes Kombëtare — Sot përvjetori i lindjes së poetit arbëresh

Sot shënohet përvjetori i lindjes së një prej figurave më të rëndësishme të kulturës shqiptare, Jeronim de Rada, poeti, publicisti dhe mendimtari arbëresh që u bë një prej pishtarëve të Rilindjes Kombëtare.

I lindur më 19 nëntor 1814 në Makia të Kalabrisë, de Rada mbeti përjetësisht i lidhur me gjuhën dhe identitetin shqiptar, të cilat i mbrojti e i ngriti në piedestal në një kohë kur vetëdija kombëtare ishte ende e brishtë. Ai i përket brezit të intelektualëve arbëreshë që ruajtën gjuhën, zakonet dhe ndjenjën e përkatësisë, duke u bërë urë e fortë lidhëse mes komuniteteve arbëreshe dhe shqiptarëve në trojet e tyre.

Vepra e tij më e njohur, “Këngët e Milosaos”, është konsideruar një ndër gurët themeltarë të letërsisë sonë, e shkruar me një gjuhë të pasur, lirike dhe tërësisht të veçantë. Përmes saj, de Rada solli një dimension të ri poetik dhe një vizion modern për kohën, duke ndikuar thellësisht tek brezat e mëvonshëm të rilindasve.

Përveç krijimtarisë letrare, Jeronim de Rada u angazhua edhe si publicist dhe botues, duke themeluar gazetat e para arbëreshe që promovonin kulturën, gjuhën dhe çështjen shqiptare. Ai mbeti gjithmonë një zë i paepur në mbrojtje të kombit dhe një figurë kyçe në formësimin e ideve të Rilindjes Kombëtare.

Sot, de Rada kujtohet si simbol i përkushtimit, dijes dhe dashurisë së pakushtëzuar për gjuhën shqipe. Trashëgimia e tij vazhdon të jetë burim frymëzimi për studiues, krijues dhe të gjithë ata që e njohin rëndësinë e arbëreshëve në historinë e kulturës shqiptare.

Jeronim de Rada mbetet një emër i pashuar në kujtesën historike, një poet që i fali kombit një zë të ri dhe të pavdekshëm.

Kënga I

Bota kish ndërruar lisa,
uji i ri në det
kaltronte n`ditn` e re;
por lumbardha e Anakreontit
në Temp rronte e moçme.
Nd`uj një dit` vate te mali
e s`u kthye si e kish zakon.
Veç` që atë s`e thau bora,
s`e përgjaku heshtëza,
po u largua gjersa ra
tek e bardha shpia ime.
Kur n`agim tokë edhe shpi
u zbuluan bashk` me detin,
si hareja që del sysh,
më zgjoi duke fërfëlluar
qelqeve t`dritares.
U pataksa e ruajta jashtë:
rrusht`, pak aguridhe,
dheut tonë i kishin hie;
lule liu të hapura,
n`i tund era e i përzien,
në atë ninull qeshin;
Si ato lule –qielli.
Ti vështroje dhe s`kujtoje
asnjë mbëhi njerëzish.
Kallëzoret nëpër duajt
po këndonin. Dheut huaj
ahere ndër time motra
kisha arritur; mëma ime
emrin tim thosh nëpër shpi.
Një hare më rrodhi kurmit,
si hareja kur te shtrati,
mbrëmanet, vajza e ngrohtë
ndien për të parëzën
sisët që m`i fryhen.